(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Studia Ammianea .."







THE UNIVERSITY 

OF ILLINOIS 

LIBRARY 

A2Xb 



n ras 






The person charging this material is rc- 
sponsible for its return to the library from 
which it was withdrawn on or bcfore the 
Latest Date stamped below. 

Theft, mutilation. and underlining of books are reasons 
for disciplinary action and may result in dismissal from 
the University. 
To renew call Telephone Center, 333-8400 

UNIVERSITY OF ILLINOIS LIBRARY AT URBANA-CHAMPAIGN 



MAY i 6 198; 



L161— 0-1096 



STUDIA AMMIANEA 



DISSERTATIO INAUGURALIS 

SCRIPSIT 

ET PERMISSU AMPLISSIMI ORDINIS PHILOSOPHORUM 

UPSALIENSIUM 

AD SUMMOS IN PHILOSOPHIA HONORES 
RITE CAPESSENDOS 

IN PUBLICO DEFENDET 

HARALD HAGENDAHL 

LIC. PHIL. NAT. SUD.-NER. 



IN AUDITORIO IV NON. MAI. MCMXXI 
H. A. M. S. 



UPSALIAE 

TYPIS DESCRIPSIT APPELBERGS BOKTRYCKERI A.-B. 

MCMXXI, 






Summarium. 

Pag. 

Praefatio » J 

Summarium v 

Editiones vn 

Index librorum vui 

Glossaria xiv 

Cap. I. De Ammiano Vergilii imitatore l 

Cap. II. De uerbis poeticis 16 

I. Substantiua: 

a) declinationis primae 25 

b) „ secundae 27 

c) „ tertiae 29 

d) „ quartae 37 

II. Adiectiua: 

A. Simplicia: 

a) in -eus exeuntia.., 38 

b) uarie f ormata 42 

B. Composita: 

a) -in priuatiuo formata 45 

b) praepositione eff ecta 52 

c) duobus nominibus, quorum alterum est -aeuus, effecta 57 

d) e nomine et uerbo coalita 

a) in -ficus desinentia 59 

(3) in -fidus exiens 60 

y) in -ger exeuntia 61 

III. Verba 61 

IV. Particulae 68 

V. Vocabula Graeca 70 

Cap. III. De plurali q. d. poetico 73 

a) substantiua quae materiam aliquam significant 77 

b) corporis partes 79 

c) substantiua quae loca significant 84 

d) alia substantiua concreta 89 

e) substantiua abstracta 92 

Cap. IV. De uariatione sermonis 99 

A. De uariatione uerborum 100 

a) de copia synonymorum 100 

b) de uerbis intra breue spatium commutatis 104 



Index librorum 1 . 

Arch. = Archiv fur lateinische Lexikographie und Grrammatik, hrsg. von E. 

Wolfflin. Leipzig 1 — 15. 1884—1908. 
B^ecklund = P. S. B.ECKLUND, Die lateinischen Bildungen auf -fex und -ficus. 

Diss. Uppsala 1914. 
BCL = Bibliotheca classica Latina siue Collectio auctorum classicorum Latino- 

rum cum notis et indicibus. Parisiis. Colligebat N. E. Lemaire. 
Becker = A. Becker, Pseudo-Quintilianea. Symbolae ad Quintiliani quae ferun- 

tur declamationes XIX maiores. Progr. Ludwigshafen a. Rh. 1904. 
Bednara, E., De sermone dactylicorum Latinorum quaestiones. Arch. 14, 317 

— 360. 532 — 604. 

, Aus der Werkstatt der daktylischen Dichter. Arch. 15, 223 — 232. 

Bergmuller = L. Bergmuller, Einige Bemerkungen zur Latinitat des Iordanes. 

Progr. Augsburg 1903. 
Bonnet = M. Bonnet, Le latin de Gregoire de Tours. These. Paris 1890. 
BphW = t Berliner philologische Wochenschrift. Leipzig. 
Buchele, uide Tross. 
Burner = Gr. Burner, Vergils Einfluss bei den Kirchenschriftstellern der vor- 

nikanischen Periode. Diss. Erlangen 1902. 
Bursians Jahresb. = Jahresbericht iiber die Fortschritte der klassischen Alter- 

tumswissenschaft, begriindet von C. Bursian. Leipzig 1875—. 
Chruzander = Gr. Chruzander, De elocutione Panegyricorum ueterum Grallicano- 

rum. Diss. Upsaliae 1897. 
CSEL = Corpus scriptorum ecclesiasticorum Latinorum editum consilio et im- 

pensis Academiae litterarum Caesareae Vindobonensis. Vindobonae. 
De-Vit, Onomasticon = Totius Latinitatis Onomasticon opera et studio doct. 

Vincentu De-Vit lucubratum. I— IV. Prati 1859—1892. 
Draeger, Tac. = A. Draeger, Uber Syntax und Stil des Tacitus. 2. Aufl. 

Leipzig 1874. 
Ehrismann = H. Ehrismann, De temporum et modorum usu Ammianeo. Diss. 

Argentorat. 1886. 
Eranos = Eranos. Acta philologica Suecana. Upsaliae-Grotoburgi. 1896 — 
Fassbender = Chr. Fassbender, De Iuli Valeri sermone quaestiones selectae. Diss. 

Monast. 1909. 
Finke = H. Finke, Ammianus Marcellinus und seine Quellen zur Geschichte 

der romischen Republik. Diss. Heidelberg 1904. 



1 Praeterea his siglis usus sum: 

c. c. = cursus causa. 

c. p. = cursu prauo. 

pps. = pluralis pro singulari. 



Indcx libroroiD B 

PoBCBLLnri-CoBRADDn = Lexioon botiua Latinitatii J. ITaociolatx, 38g. Pobobllsii 
et .). Pi Etmnra oura . , • Luoubraium, auno demum . . . auotiui emendatiua 
melioremque in foxmam redaotum, ourante Doot. Fb. Cobbadihi I — IV. 

Patauii. 1864-1887. 
Frieduich, Catull. = Catulli Veronensis libez erklart von G. Fbxbdbxoh. Leipzig 

und Berlin 1908. 
Fhiudlaender = D. Junii Juvenalis Saturarurn libri V. Mit erklarenden An- 

merkungen von Ludw. Friedlaender. I — II. Leipzig 1895. 
Gatscha = F. Gatscha, Quaestionum Apuleianarum capita tria. (Dissertationes 

philologicae Vindobonenses. Vol. VI p. 139 — 190) Vindobonae 1898. 
Geisau = I. v. Geisau, De Apulei syntaxi poetica et graecanica. Diss. Monast. 

1912. 
Georges = Ausfiihrliches lateinisch-deutsches Handworterbuch . . . ausgearb. 

von K. E. Georges. 8. Aufl. I— II. Hannover u. Leipzig 1913, 1918. 
Glotta = Glotta. Zeitschrift f iir griechische und lateinische Sprache. Gottingen. 
Goelzer = H. Goelzer, Etude lexicographique et grammaticale de la latinite* de 

Saint J6rome. These. Paris 1884. 
Groehl = F. Groehl, De syntaxi Firmiciana. Diss. Vratislav. 1918. 
Harmon = Austin Morris Harmon, The Clausula in Ammianus Marcellinus. 

Published under the auspices of Yale university (= Transactions of the 

Connecticut Academy of arts und sciences. Vol. 16, pages 117 — 245. 

New Haven, Connecticut). 
Hassenstein = G. Hassenstein, De syntaxi Ammiani Marcellini. Diss. Regi- 

monti 1877. 
Haustein = A. Haustein, De genetiui adiectiuis accommodati in lingua Latina 

usu. Diss. Halis Saxorum 1882. 
Heidrich = G. Heddrich, Der Stil des Varro. Progr. Melk 1892. 
Hermes. Zeitschrift fiir classische Philologie. Berlin. 
Hertz = M. Hertz, Aulus Gellius und Ammianus Marcellinus. Hermes 8 (1874) 

p. 257—302. 
Hoppe, H., Syntax und Stil des Tertullian. Leipzig 1903. 
I. F. = Indogermanische Forschungen. Zeitschrift ftir indogermanische Sprach- 

und Altertumskunde. Strassburg. 
Ilewycz = Roman Ilewycz, tlber den Einfluss Vergils auf die Carmina Latina 

epigraphica. Wien. Stud. 40 (1918) p. 68—78. 138—149 ib. 41 (1919) p. 

46—51. 
JclPh. = Jahrbucher fiir classische Philologie. Leipzig. 
Kallenberg = H. Kallenberg, Quaestiones grammaticae Ammianeae. Diss. Halae. 

1868. 
Kaulen = Fr. Kaulen, Sprachliches Handbuch zur biblischen Vulgata. 2. Aufl. 

Freiburg i. B. 1904. 
Keller = O. Keller, Grammatische Aufsatze (= Zur lateinischen Sprachge- 

schichte. Zweiter Teil). Leipzig 1895. 
Klotz = R. Klotz, Handbuch der lateinischen Stilistik. Leipzig 1874. 
Kone = I. K. K6ne, Ueber die Sprache der romischen Epiker. Miinster 1840. 
Kottmann = Kottmann, De elocutione L. Junii Moderati Columellae. Progr. 

Rottweil 1903. 



x Index librorum 

Koziol = Der Stil des L. Apuleius. Ein Beitrag zur Kenntniss des sogenannten 

afrikanischen Lateins von H. Koziol. Wien 1872. 
Krebs-Schmalz = J. Ph. Krebs, Antibarbarus der lateinischen Sprache. 7. Aufl. 

von J. H. Schmalz. I— II. Basel 1905 — 07. 
Kroll, Lat. Phil. = Lateinische Philologie bearbeitet von W. Kroll. (Wissen- 

schaftliche Forschungsberichte hrsg. von K. Honn II). Gotha 1919. 
Kroll, Symm. = W. Kroll, De Q. Aurelii Symmachi studiis Graecis et Latinis. 

(Bresl. phil. Abiiandl. VI: 2) Breslau 1891. 
Kucera = Ed. Kucera, Ueber die taciteische Inconcinnitat. Progr. Olmtitz 1882. 
Kuhnast = L. Kuhnast, Die Hauptpunkte der livianischen Syntax. 2. Aufl. 

Berlin 1872. 
Kuhner-Gerth II: 1, 2 = Ausfuhrliche Grammatik der griechischen Sprache von 

B,. Kuhner. Zweiter Band: Satzlehre. 3. Aufl. . . . von B. Gerth. 1 — 2. 

Hannover u. Leipzig 1898, 1904. 
Kuhner-Stegmann II: 1, 2 = Ausfiihrliche Grammatik der lateinischen Sprache 

von H. Kuhner. Zweiter Band: Satzlehre. Zweite Auflage in zwei Teilen 

neubearbeitet von C. Stegmann. Hannover 1912 — 14. 
Ladewig = Vergils Gedichte erklsert von Th. Ladewig. I. Bucolica und Geor- 

gica. 5. Aufl. Berlin 1870. II. Aeneide Buch I— VI. 6. Aufl. Berlin 

1871 x . 
Landgraf = G. Landgraf, Bemerkungen zum sog. poetischen Plural in der la- 

teinischen Prosa. Arch. 14, 63 — 74. 
Leky = M. Leky, De syntaxi Apuleiana. Diss. Mtinster 1908. 
Liechtenhan = E. Liechtenhan, Sprachliche Bemerkungen zu Marcellus Empi- 

ricus. Diss. Basel 1917. 
Liesenberg I — ni = Fr. Liesenberg, Die Sprache des Ammianus Marcellinus. 

3 Progr. Blankenburg am Harz. I Kap. Der Wortschatz (das Nomen) 

1888. I Kap. Der Wortschatz (Fortsetzung und Schluss) 1889. II Kap. 

Syntax und Stil (1. Teil) 1890. 
Lindenbrog, Obss. = Fr. Lindenbrogi Obseruationes in Ammianum Marcellinum 

et in eundem collectanea. Hamburgi 1609. 
Llnse = Ae. Linse, De P. Ouidio Nasone uocabulorum inuentore. Diss. Tubin- 

gensis. Lipsiae 1891. 
Lofstedt, Arnob. = E. Lofstedt, Arnobiana. Textkritische und sprachliche 

Studien zu Arnobius. (LUA Bd 12 Nr 5). Lund 1917. 
, Beitr. = E. Lofstedt, Beitrage zur Kenntnis der spateren Latinitat. Diss. 

Uppsala (UUA 1907). 
, Per. Aeth. = E. Lofstedt, Philologischer Kommentar zur Peregrinatio 

Aetheriae. Untersuchungen zur Geschichte der lateinischen Sprache. Upp- 

sala 1911. 
, Tert. I = Tertullians Apologeticum textkritisch untersucht von E. Lof- 

stedt. (LUA Bd 11. Nr 6) Lund 1915. 
, Tert. II = E. Lofstedt, Kritische Bemerkungen zu Tertullians Apologeticum 

(LUA Bd 14 Nr 24). Lund 1918. 



1 Continet I p. 16. 67 sq. II p. vi sqq. indices uerborum, quae apud Ver- 
gilium primum occurrunt. 



Index librorum xi 

Lofstedt, Tert. III = Zur Sprache Tertullians von E. Lofstedt. (LUA Bd 10 

Nr 2). Lund 1920. 
Lorenz = Th. Lorenz, De clausulis Arnobianis. Diss. Vratislav. 1910. 
LUA = Lunds Universitets Arsskrift. N. F. Afd. 1. 
Maas = Paul Maas, Studien zum poetischen Plural bei den Eomern. Arch. 

12,479—550. 
Madvig = M. Tullii Ciceronis De finibus bonorum et malorum libri quinque. 

D. I. N. Madvigius recensuit et enarravit. Ed. 3. Hauniae 1876. 
Mayen = G. Mayen, De particulis quod quia quoniam quomodo ut pro acc. cum 

infinitiuo post uerba sentiendi et declarandi positis. Diss. Kiliae 1889. 
M61. greco-rom. = Melanges greco-romains tires du Bulletin de 1'Acadernie im- 

periale des sciences de St.-Petersbourg. 
Meyer, G-es. Abh. = W. Meyer, G-esammelte Abhandlungen zur mittellateini- 

schen Eytmik. I— II. Berlin 1905. 
MGH = Monumenta G-ermaniae historica. Auctores antiquissimi. Berolini. 
Michael = Hugo Michael, De Ammiani Marcellini studiis Ciceronianis. Diss. 

Vratislauiae 1874. 
Mnemosyne. Bibliotheca philologica Batava. Lugduni Batavorum. 
Mommsen, Ges. Schr. = Gesammelte Schriften von Th. Mommsen. I — VIII. Berlin 

1905 — 13. 
, Sol. = C. Iulii Solini Collectanea rerum memorabilium. Iterum recensuit 

Th. Mommsen. Berolini 1895. 
Muller = J. Muller, Der Stil des aelteren Plinius. Innsbruck 1883. 
Mullers Handbuch = Handbuch der klassischen Altertums-Wissenschaft in 

systematischer Darstellung . . . herausgegeben von Dr. Iwan von Muller. 

Munchen. 
Nagelsbach-Muller = K. F. von Nagelsbachs Lateinische Stilistik. 9. Aufl. von 

I. Muller. Nurnberg 1905. 
Neue-Wagener = Formenlehre der lateinischen Sprache von F. Neue. 3. Aufl. 

von C. Wagener. I— IV. Leipzig 1892—1905. 
Nipperdey-Andresen = P. Cornelius Tacitus erklart von K. Nipperdey. I 11 , II 6 

von G\ Andresen. Berlin 1915, 1908. 
Norden, Aen. — P. Vergilius Maro, Aeneis Buch VI erkliirt vou E. Norden. 2. 

Aufl. Leipzig-Berlin 1916. 
, Kunstprosa — Die antike Kunstprosa vom VI. Jahrhundert v. Chr. bis in 

die Zeit der Renaissance von E. Norden. I. Dritter Abdruck. Berlin 

1915. II. Zweiter Abdruck. Berlin 1909. 
Novak = Eob. Novak, Curae Ammianeae. Pragae 1896. 
Otto, Sprichw. = Die Sprichworter und sprichwortlichen Eedensarten der Eomer. 

G-esammelt und erklart von A. Otto. Leipzig 1890. 
Pauckeb, Hier. = C. Paucker, De latinitate B. Hieronymi obseruationes ad nomi- 

num uerborumque usum pertinentes. Berolini 1880. 
, Vorarb. = C. Paucker, Vorarbeiten zur lateinischen Sprachgeschichte, 

hrsg. von H. Eonsch. I — ni. Berlin 1884. 
Philol. = Philologus. Zeitschrift fiir das klassische Altertum und sein Nach- 

leben. Gottingen, Leipzig. 



xn Index librorum 

P.-W. = Padlys Real-Encyclopadie der classischen Altertumswissenschaft. Neue 
Bearbeitnng, hrsg. von G. Wissowa. Stnttgart 1894—. 

Begnter = Ad. Eegnter, De la latinite des sermons de Saint Angnstin. These. 
Paris 1886. 

Ehein. Mus. = Eheinisches Museum fur Philologie. Bonn. 

Bibbeck = P. Vergilii Maronis opera recensuit Otto Eibbeck. I — III. Lipsiae 
1859—1862. 

Eichter=0. Eichter, Topographie der Stadt Eom. 2. Aufl. Mtinchen 1901 

(Mullers Handbuch III: 3, 2). 
Biemann, Liv. = Othon Eiemann, Etudes sur la langue et la grammaire de Tite- 

Live. Paris 1879. 
Eonsch, It. = H. Eonsch, Itala und Vulgata. Das Sprachidiom der urchrist- 

lichen Itala und der katholischen Vulgata unter Beriicksichtigung der 

romischen Volkssprache. 2. Aufl. Marburg 1875. 
Eoscher = Ausfuhrliches Lexikon der griechischen und romischen Mythologie 

. . . hrsg. von N. H. Eoscher. Leipzig 1884 — . 
Salonius = A. H. SALONnjs, Vitae patrum. Kritische Untersuchungen iiber Text, 

Syntax und Wortschatz der spatlateinischen Vitae patrum (B. III, V, VI, 

VII). (Skrifter utgivna av Humanistiska Vetenskapssamfundet i Lund II). 

Lund 1920. 
Schanz = M. Schanz, Geschichte der romischen Litteratnr. I — II 3 , III — IV 2 . 

Munchen 1905 sqq. (Miillers Handbnch VIII). 
Schickinger = H. Schickinger, Die Gracismen bei Ammianns Marcellinus. Progr. 

Nikolsburg 1897. 
Schink = W. Schtnk, De Eomanorum plurali poetico. Diss. Ienae 1911. 
Schmalz = J. H. Schmalz, Lateinische Grammatik. Syntax und Stilistik. 4. Aufl. 

Munchen 1910 (Mullers Handbnch II: 2). 
Schmaus = H. Schmaus, Tacitus ein Nachahmer Vergils. Diss. Erlangensis (Bam- 

berg) 1887. 
Schmidt = E. Schmidt, De poetico sermonis argenteae latinitatis colore capita 

duo. Diss. Vratislav. 1909. 
Schulze, Symm. = E. Th. Schulze, De Q. Aurelii Symmachi uocabulorum forma- 

tionibus ad sermonem uulgarem pertinentibns (= Dissertationes philolo- 

gicae Halenses vol. VI (1886) p. 111—232). 
Sittl = K. Sittl, Die lokalen Verschiedenheiten der lateinischen Sprache mit 

besonderer Beriicksichtigung des afrikanischen Lateins. Erlangen 1882. 
Slotty = F. Slotty, De numeri pluralis usu Catulliano. Diss. Ienae 1905. 
Souter = A. Souter, A Study of Ambrosiaster. (Text and Studies. Contribu- 

tions to biblical aud patristic literature. Vol. VII: 4). Cambridge 1905. 
Spindler = P. Spindler, De Arnobii genere dicendi. Diss. Strassburg 1901. 
Strobel = E. Strobel, Tulliana. Sprachliche und textkritische Bemerknngen zn 

Ciceros Jugendwerk De inuentione. Progr. des k. Luitpoldgymnasium in 

Munchen 1908. 
Suppl. = Supplementband. 
Teuffel-Kroll-Skutsch = W. S. Teuffels Geschichte der romischen Literatur. 

6. Aufl. von W. Kroll nnd F. Skutsch. I— III Leipzig, Berlin 1910—16. 



Imlr.x librorum xiii 

Thcs. Thesaurus linguae Latinae editua auctoritate e( oonailio aoademiarum 

quinque Gteimanioarum Berolinenais Gfottingensia Lipeienaia &£onacensia 

Vindobonensia. Lipaiae L906 — . 
Thornell, Tert, I G. Thoknkll, studiu Tertullianea (UUA 1 ( .»17: 3). Uppsala 

1918. 
, Tert. II G. Thoknku., Studia Tertullianea II (UUA 1921: 1). Oppsala 

L920. 
Tross-BUghele Ammianus Bfaroellinus Romische Geschiehte iiberscizt von 

Dr. Ludwig Taosa und Dr. Carl Buchklk. I— II. Stuttgart 1853 — 54 

(libros XIV et XV Taoss, ceteros Buchele uertit). 
Trump = F. Trdmp, Observationes ad genus dicendi Claudiani eiusque imitatio- 

nem Vergilianani spectantes. Diss. Halens. (Vratislauiae) 1887. 
Uhlmaxn = W. Uhlmann, De Sex. Properti genere dicendi. Diss. Monast. 1909. 
UUA = Uppsala Universitets Arsskrift. Filosofi, sprakvetenskap och historiska 

vetenskaper. 
Walde = A. Walde, Lateinisches etymologisches Worterbuch. 2. Aufl. Heidel- 

berg 1910. 
Watson = E. W. Watson, The Style and Language of St. Cyprian (Studia biblica 

et ecclesiastica vol. IV p. 189—324). Oxford 1896. 
Weissenborn-Muller = T. Liui Ab urbe condita libri. Wilhelm Weissenborns 

erklarende Ausgabe. Neu bearbeitet von H. J. Muller. Band I — X. Berlin 

1880—1911. 
Weymann = C. Weymann, Studien zu Apuleius und seinen Nachahmern (Sitz.- 

Ber. d. phil.-hist. Cl. d. k. b. Akad. d. W T iss. zu Munchen 1893 Bd. 2 p. 

321—392). 
Wien. Stud. = Wiener Studien. Zeitschrift ftir klassische Philologie. Wien. 
Witte = K. Witte, Singular und Plural. Forschungen tiber Form und Geschichte 

der griechischen Poesie. Leipzig 1907. 
WklPh. = Wochenschrift ftir klassische Philologie. Berlin. 
Wolfflln, Comp. = E. Wolfflin, Lateinische und romanische Comparation. Er- 

langen 1879. 
Volkmann = R. Volkmann, Die Ehetorik der Griechen und Romer. 2. Aufl. Leipzig 

1885. 
Z. f. o. G. = Zeitschrift fiir die osterreichischen Gymnasien. Wien. 



Glossaria. 

Praeter Thesaurum linguae Latinae et lexica a GIeorges et Forcellini-Corra- 
dini composita in capite II conscribendo hos fere indices uerborum adhibui, in 
quibus comparandis magno mihi usui fuit opusculum Pauli Rowaldi, Repertorium 
lateinischer Worterverzeichnisse und Speziallexika (Leipzig-Berlin 1914). In 
hac igitur tabula, quae apud Rowaldium glossaria annotantur, paucis significare 
satis habui, cetera plene stellulaque praefixa indicaui. Sunt autem auctoribus 
ordine temporis, quantum fieri potuit, digestis haec : 



Plautus 


LODGE 




Naudet BCL 


Terentius 


*Lemaire BCL II: 2. 1828. 


Cato agr. 


Krumbiegel (ed. Keil) 


fragm. 


JORDAN 


Lucretius 


Paulson 


Catullus 


Wetmore 


Cicero 


NlZOLDJS 


orat. 


Merguet 


phil. 


Merguet 


Caesar 


Meusel 


Sallustius 


DlETSCH 


Varro rust. 


Krumbdsgel (ed. Keil) 


Nepos 


*Descuret BCL 1820. 


Tibullus 


*[Brockhus], Albii Tibulli equitis Eom. quae ex 




stant. Amstelaedami 1708. 


Vergilius 


Merguet, Wetmore 


Vitruuius 


Nohl 


Liuius 


ERNESTI, FtJGNER 


Ouidius 


Heinsius 


Valerius Maximus 


Hase BCL 


Curtius 


Lemad2e BCL 


Pomponius Mela 


TZSCHUCKE 


Seneca trag. 


*Pierrot BCL 1832. 


phil. 


*Bouillet BCL V: 2. 1832. 


Petronius 


Segebade-Lommatzsch 


Lucanus 


Lemaire BCL II: 2. 1832. 


Plinius maior 


*Delaforest BCL X: 1—2. 1831 sq. 


Martialis 


Friedlaender 


Valerius Flaccus 


BURMANN 



Glossaria 



xv 



Silius 

Quintilianus inst. 
Ps. Quint. decl. mai. 
decl. min. 
Statius 

Plinius minor 
Tacitus 
Suetonius 
Iuuenalis 
Florus 
Apuleius 
Minucius Felix 



Tertullianus 



apol. 



Iustinus 

Cyprianus 

Commodianus 

Arnobius 

Lactantius 

Scriptores historiae Augustae 

Panegyrici 

Iulius Valerius 

Iuuencus 

Firmicus Maternus math. 

err. 
Dictys 
Lucifer 
Filastrius 
Priscillianus 
Optatus 
Ausonius 
Auienus 

Ammianus Marcellinus 
Claudianus 
Prudentius 

Paulinus Nolanus 
Cyprianus Gallus 
Orosius hist. apol. 
Cassianus 
Vegetius mil. 
Sedulius 



Lemaire BCL II. 1823. 
*Lemaire BCL VII. 1825. 
Lehnert 

RlTTER 

Amar-Lemaire BCL IV. 1830. 

*Lemaire BCL II. 1823. 

Gerber-Greef 

b aumgarten- crusius 

Friedlaender 

*Freinsheim (ed. Lemaire) BCL 1827. 

Floridus 

•I. P. Waltzing, Lexicon Minucianum (Bibl. de 
la Fac. de Phil. et de Lettres de 1'univ. de 
Liege. Ser. gr. fasc. III) Liege 1909. 

Oehler 

*Index uerborum quae Tertulliani Apologetico 
continentur conf. P. Henen. Le Mus6e Belge 
1909 p. 99—122. 1910 p. 113—178. 1911 p. 
35—48. ' 

ElCHERT 

Hartel CSEL III 

Dombart CSEL XV 

Reifferscheid CSEL IV 

Brandt-Laubmann CSEL XXVII 

Lessing 

de la baune 

KUEBLER 

Huemer CSEL XXIV 
Kroll-Skutsch 

ZlEGLER 

Meister 

Hartel CSEL XIV 
Marx CSEL XXXVIII 
Schepss CSEL XVIII 
Ziwsa CSEL XXVI 
Schenkl MGH V: 2 

HOLDER 

Ernesti 

Birt MGH X 

*Aurelii Prudentii Clementis quae exstant carmina 

rec. A. Dressel. Lipsiae 1860. 
Hartel CSEL XXX 
Peiper CSEL XXIII 
Zangemeister CSEL V 
Petschenig CSEL XVII 
Lang 
*Huemer CSEL X. 1885. 



XVI 



Glossaria 



Saluianus 

Claudianus Mamertus 

Apollinaris Sidonius 

Victor Vitensis 

Fulgentius 

Eugippius 

Alcimus Auitus 

Ennodius 

Cassiodorus uar. 

Iordanes 

Corippus 

Venantius Fortunatus carm. 

Gregorius Turonensis 



Pauly CSEL VIII. Halm MGH 1:1. 

*Engelbrecht CSEL XI. 1885. 

LuETJOHANN MGH VIII 

Petschenig CSEL VII 

Helm 

Sauppe MGH I: 2 

Peiper MGH VI: 2 

Hartel CSEL VI. Vogel MGH VII 

Traube (ed. Mommsen) MGH XII 

Mommsen MGH V: 1 

Partsch MGH III: 2 

Leo MGH IV: 1 

Arndt-Krusch 



Gromatici ueteres 
Historicorum Eom. reliquiae 
Poetae latini minores 
Scriptores rei rusticae 
Iuris consulti 



Blume-Lachmann-Rudorff 

Peter 

*Lemaire BCL VIII. 1826. 

SCHNEIDER 
DlRKSEN 

Heumann-Seckel 9 

vocabularium iurisprudentiae e.omanae. 



CAP. I. 

De Ammiano Vergilii imitatore. 

Ammianus Marcellinus, 'miles quondam et Graecus', ut in 
fine operis ipse testatur 1 , cum hoc sibi proposuisset, ut libros 
rerum gestarum 'a principatu Caesaris Neruae exorsus ad usque 
Yalentis interitum' Latino sermone conscriberet 2 , quo copia ac 
facultate Latine loquendi insigniore excelleret, optimum quemque 
sibi scriptorem elegit, ad cuius similitudinem orationem suam con- 
formaret. Quod cum ex eo liceat suspicari, quod Ciceronis uerba 
saepe ita attulit, ut eum maximis laudibus celebraret, tum studiis 
uirorum doctorum effectum est, ut qua ratione quos imitatus 
esset, cognosceretur. Auspicante enim Martino Hertz, uiro sin- 
gulari doctrina copia memoria pollente, uiri doctissimi H. Michael 
A. Gerber H. Wirz E. Schneider 0. Weymann F. Gatscha 
alii summam operam dederunt, ut quae ab aliis delibata in usum 
suum conuertisset, inuestigarent suasque cuique locutiones resti- 
tuerent 3 . Constat igitur Ammianum plurima neque ea communi 
litterarum Latinarum scientia praeditum e scriptoribus prosae 
orationis praeter ceteros Ciceronem Sallustium Liuium Yalerium 



1 31, 16, 9 (600, 8). 

2 Cf. Norden, Kunstprosa II p. 646: "Es ist ... fiir die andauernde 
geistige Superioritat des Ostens iiber den Westen ausserst bezeichnend, dass 
die beiden einzigen Schriftsteller, die sich in dieser spaten Zeit (i. e. quarto 
saeculo exeunte) noch zu wirklich bedeutenden Gesamtkompositionen in la- 
teinischer Sprache aufschwingen konnten, geborene G-riechen waren, neben 
Ammian der Dichter Claudian". 

3 Cf. Schanz IV: 1 p. 104 sq. et infra p. 20. 22. E dissertatione, quam 
scripsit H. Finke, Ammianus Marcellinus und seine Quellen zur Geschichte 
der romischen Republik, quamquam ad res solas respicit, licet intelligere Am- 
mianum auctores suos (Valerium Maximum Florum Gellium alios) saepe ad 
uerbum expressisse. 

1—24391 Harald Hagendahl. 



2 Harald Hagendahl 

Maximum Tacitum Florum Apuleium Gellium legisse siue potius 
expilauisse l . In eo autem Hertz minus recte iudicauit, quod 
Ammianum ea, quae ab aliis eleganter dicta animaduertisset, in 
commentarios coegisse ac ratione quadam singulari ita adhibuisse 
putat, ut aliud alio loco diceret uariaret artificiose reconderet. 
Optime autem Schanz sententiam Hertzii improbans 2 : "Wer 
olme Yorurteil Ammian gelesen hat" inquit "wird leicht zu der 
Uberzeugung kommen, dass der Historiker zu bedeutend ist, um 
in solcher mechanischer Art zu arbeiten. Dass Richtige ist, dass 
Ammian auf Grund der eingehendsten Lektlire eine Masse Re- 
miniscenzen im Kopfe hatte, die er naturlich unbewusst ver- 
wertete". 

Sed ut de scriptoribus prosae orationis quos imitaretur 
uberrime disputatum est, ita de poetis parum constat. Quorum 
e numero unius nomen Yergilii in libris Ammiani occurrit 3 
summisque laudibus Mantuanus uates excelsus, poeta praeclarus, 
eminentissimus uates effertur. Atque eclogae quidem decimae 
meminit, in mentionem Cornelii Galli, procuratoris Aegypti, in- 
cidens, 17,4,5 (109,21): is est (si recte existimo) Gallus poeta, 
quem flens quodam modo in postrema Bucolicorum parte Vergilius 
carmine leni decantat. E georgicis autem duos uersus 2, 105 sq. 
transscribit 31,4,6 (565,12): illud sane neque obscurum est neque 
incertum, infaustos transuehendi barbaram plebem (sc. Gothos 



1 Illud quoque admoneo Ammianum cum Solino saepe mirum in modum 
consentire, siue Solinum legit, siue, ut Mommseno persuasum est, uterque e 
deperdita quadam chorographia Pliniana hausit; cf. Mommsen, Sol. p. xvn. xix 
sqq. 243 (index locorum cum Solino congruentium). 

2 L. 1. p. 105. — Cf. p. 102: "Wenn ihm auch das Latein als die offizielle 
Sprache des Heeres gelaufig war, so besass er damit noch nicht die Fertigkeit, 
das Latein in Form der Schriftsprache zu handhaben; diese Fertigkeit hat sich 
Ammian aus vielen lateinischen Btichern anzueignen gesucht. Seine Phraseo- 
logie ist aus lauter Eeminiscenzen aufgebaut, wie sie nur ein gutes G-edachtnis 
an die Hand geben kann". Similiter Mommsen, Ges. Schr. VII p. 424 adn. — 
O. Seeck autem P.-W. I, 1851 cum Hertzio facit. 

3 Praeter Vergilium Plautus et Terentius singulis locis designantur: 
15, 13, 3 (70, 2) abiecte ignauus et, ut ait comicus, arte despecta furtorum (BG 
despectatur tuorum V) rapiens propalam ^ Plaut. Epid. 12 minus iam furtificus 
sum quam antehac. : : Quid ita? : : Rapio propalam. 14, 6, 16 (15, 21) familiarium 
agmina tamquam praedatorios globos pos terga trahentes, ne Sannione quidem, ut 
ait comicus, domi relicto ~ Ter. Eun. 780 solus Sannio seruat domi. 



Oap. I. De Amraiano Vergilii iraitatoro 3 

permissu Valentis in Thraciam transportatos) ministros numerum 
eius conprchcndere calculo saepe tamrtantes conquieuisse frusiratos, 

'qiicm qui scire uclif, 
ut eminentissimus mcmorat uatcs, 

'IAbyci uelit aequoris idem 

discere 1 quam multae eefyro truduntur 2 harenae\ 
Versum Aeneidos 5, 320 proximus huic, longo sed proximus in- 
teruallo commemorat 19,9,7 (174,6): (crat) (sc. Craugasius per- 
fuga) secundi loci post Antoninum, ut ait poeta praeclarus, longo 
proximus interuallo\ Denique cum in eo est, ut ea, quae a Iuli- 
ano Caesare in Gallia praeclare gesta sint, plane TravYjYupiy.w; 
memoriae tradat 3 , primum ponit, quod Vergilius in posteriore 
Aeneidos parte 4 ad bellum Troianorum et Latinorum carmine 
celebrandum assurgens. Ait enim 15, 9, 1 (62, 1): quoniam — ut 
Mantuanus uates praedixit excelsus — 'maius opus moueo maiorque 
mihi rerum nascitur ordo\ Galliarum tractus et situm ostendere 
puto nunc tempestiuum. 

Omnia igitur opera Vergiliana Ammiano nota fuisse testi- 
moniis ipsius apparet. Neque tamen, etsi est cur suspicemur, 
eum pro sua consuetudine flosculos eiusdem et alios hic illic 
adhibuisse, quam late pateret imitatio Vergiliana, adhuc satis 
exploratum est. Nam a commentatoribus quidem ueteribus Lix- 
dexbrogio Valeshs Groxovio Wagxero nonnulla cum ex aliis 
poetis tum e Vergilio adnotata sunt, plerumque tamen ita, ut 
magis explanandi causa afferrentur, quam quo Ammiano scribenti 
obuersata fuisse probaretur. Eebbeck autem, uir de Vergilio 
egregie meritus, in indicibus Vergilii imitatorum, quos editioni 
adiecit 5 , ex Ammiano haec testimonia sola ascripsit, quorum pri- 
mum certissimum, cetera leuioris momenti uidentur: 



1 Sic EA edd., dicere V. Vetus corruptela ni fallor in codicibus quoque 
Vergilianis MV a 1 b y exstat (cliscere a 2 ceteri). 

2 Sic V, Clark. turbentur A et Bentley e codd. Vergilianis (turbantur 
deteriorum librorum pauci quidam). 

3 Cf. 16, 1, 2 sq. (71, 7) singula serie progrediente monstrabo, instrumenta 
omnia mediocris ingenii, si suffecerint, commotnrus. 3. qnicquid autem narrabitur, 
, . . ad laudatiuam jpaene matcriam pertinebit. 

4 Aen. 7, 44 sq. maior rerum mihi nascitur ordo, \ maius opus moueo. 

5 KiBBECKn indices quamuis locupletes haud mediocriter supplendos ac 
reficiendos esse uel ex iis, quae in hoc capite disputaturus sum, apparebit. Cf- 



4 Harald Hagendahl 

14, 11, 23 (35, 15) ceruice Aen. 2, 556 sqq. (Priamum) 

dbscisa ereptaque uultus et ca- tot quondam populis terrisque 

pitis dignitate cadauer est re- superbum \ regnatorem Asiae. 

lictum informe, paulo ante urbi- iacet ingens litore truncus \ auol- 

bus et prouinciis formidatum. sumque umeris caput et sine 

nomine corpus 1 . 

14, 2, 17 (7, 17) muri . . . Aen. 11, 426 sq. multos al- 
quorum tutela securitas poterat terna reuisens \ lusit et in solido 
in solido locari cunctorum (EA rursus Fortuna locauit 2 . 
locarum cunctorum V securi po- 

terant cuncta conlocare G). 

15, 8, 13 (60, 4) (in oratione Aen. 12, 159 sq. 'auctor ego 
Constantii) fixo gradu consiste audendi'. sic exhortata reliquit\ 
inter signiferos ipsos, audendi incertam (sc. Iuno Iuturnam) 3 . 
in tempore consideratus hortator. 

Neque uero uiri doctissimi M. Hertz 4 H. Miohael 5 L. 
Dautremer 6 , etsi eos non fugit Ammianum e Yergilio multa 
sumpsisse, studia curasque in hanc rem intenderunt. Quare quo- 
niam hoc mihi suscipiendum putaui, ad illas imitationes enume- 
randas aggrediar, quas uel ipse animaduerti uel ab aliis iam 



etiam G-atscha p. 144. — Occasione e loco arrepta id moneo me, ut in locis 
proferendis eam fere rationem secutus sum, quam in Thesauro linguae Latinae 
usurpatam inueni (cf. Thes. Index librorum scriptorum inscriptionum, ex quibus 
exempla afferuntur. Lipsiae 1904), ita semper Anthologiam Latinam, quam 
ediderunt F. Buecheler et A. Riese (I — II Lipsiae 1894 — 1906), adhibuisse pro 
ea, qua Ribbeck usus est: Anthologia ueterum Latinorum epigrammatum et 
poematum, ed. P. Burmann. I — II Amstelaedami 1759 — 1773. Itaque pro anth. 
L. I 178, 89 (ita Ribbeck) Anth. 17, 89 R(iese) scripsi, pro anth. L. IV 296, 1 
Carm. epigr. 1398, 1 B(uecheler). 

1 Ribbeck II p. 392 sq. 2 Id. III p. 406. 

3 Id. III p. 412. Sed mihi quidem nimis incertum uidetur, num haec e 
Vergilio sumpta sint. Nam audere absolute i. q. 'audaciam induere', 'audacia 
uti', 'audacem esse' haud raro (etiam a Cic!) ponitur: cf. Thes. II 1255, 64 sqq. 

4 L. 1. p. 259: "mancher virgilianische Anklang liegt auf der Hand und 
ist meist von den Herausgebern nachgewiesen". Cf. etiam p. 268. Ipse unum 
testimonium attulit. 

5 L. 1. p. 3: "ei Vergilium non incognitum fuisse .. . . affirmatur flosculis 
non paucis, quibus poetam est imitatus". 

Ammien Marcellin. Etude d'histoire litt^raire. These. Lille 1889, 
p. 203 sq. 



Cap. I. I)o Ammiano Vergilii imitatore 5 

adnotatas uidi 1 . Quibus perpensis Spero, foro, ut uerum probctur 
id quod Dautremer iain suspicatus ost*: "Nous croyons qu'il a 
lu Virgile, ot que, si sa languo et son stylo sont, commo nous 
le remarquerons, parfois poetiques, c'est qu'il n'a pas toujours 
resiste a 1'influence exercee sur lui par cette lecture". 

Restat ut de locis conferendis pauca dicam. Nam quoniam 
inter omnes constat Vergilium quasi exemplar non solum poetas 
sed etiam scriptores multos posteriores habuisse, summam operam 
dedi, ut loci Vergilii similes utrum apud alios quoque inueni- 
rentur necne, inuestigarem, neque dubitaui, si quas locutiones, 
quae apud Vergilium primum occurrerent, paulo communiores 
factas animaduertissem, eas inter imitationes Vergilianas asciscere. 
Nam ut ex his non potest euinci, Ammianum Vergilii imitatorem 
exstitisse, ita, quoniam de ea re cum testimoniis ipsius tum aliis 
locis haud dubiis satis constat, maioris momenti uidentur, quam 
quae plane spernantur. Sed num in ea re iusto longius pro- 
gressus sim, aliorum iudicio permitto. Proinde ad ea de quibus 
quaeritur accedamus. 

14,5,7 (11,17) tandem de- Aen. 11,360 sq. quid mise- 

sineret qiiieti coalitos homines in ros totiens in aperta pericula 
aperta pericula proiectare (EBG ciues \ proicis? 
prolectare V). (Clark.) 

14, 11, 22 (35, 4) Adrasteo Aen. 6,480 Adrasti pallen- 
pallore perfusus z . tis imago. 

15, 1, 1 (38, 5) moras rum- Georg. 3, 42 sq. en age seg- 
pens intempestiuas. nis \ rumpe moras^ Aen. 4, 569 

heia age rumpe moras 5 9, 13 
rumpe moras omnis 6 . 



1 Uncis rotundis nomen illius inclusi, qui uersum Vergilianum primus 
quod sciam in comparationem uocauit. 

2 L. 1. p. 204. 

3 Minus recte in Thes. I 823, 39 sq. Adrasteus ad Adrasteam (i. q. Ne 
mesis) refertur; locum Vergilianum recordatione perstringi Gronovius uidit. 

4 ^ Sil. 8, 414 sq. (Eibbeck I p. 259). 

5 ~ Stat. Ach. 2,198 Mart. 2,64,9 Calp. ecl. 1,31 Anth. 17,89 E. (Eib- 
beck II p. 412). 

6 ~ Anth. 198, 10 E. (Eibbeck III p. 381). — Alia testimonia huius uer- 
borum structurae Kroll, Symm. p. 44 sq. ex Ou. Lucan. Val. Fl. Plin. min. 
Symm., Weymastn, Arch. 11, 548 (laudatus a Burner p. 30) e Ps. Origen. tract., 
Ilewycz, Wien. Stud. 40 (1918) p. 74 e carm. epigr. attulerunt. Addo Paul 
Nol. epist. 8,3 uers. 1. Cf. etiam Krebs-Schmalz 2,524. 



Harald Hagendahl 



15, 4, 8 (45, 22) reuoluta 
iam luu 28, 2, 13, (463, 15) ante 
reuolutam lucem. 

15, 4, 9 (46, 3) strictis mu- 
cronibus 20, 7, 14 (199, 25) hinc 
indeque stricto mucrone 24, 6, 11 
(351,24) mucronibus strictis 27, 
1, 4 (420, 4) strictis conflixere 
mucronibus. Cf. etiam 14, 5, 8 
(11, 24) iam destrictum mucro- 
nem 17, 12, 21 (128, 9) eductisque 
mucronibus 27, 12, 8 (445, 24) ex- 
peditis mucronibus 31, 13, 2 (589, 
21) mucronem exerere. 

15, 7, 4 (57, 5) ut seditioso- 
rum antesignanum . . . pos terga 
manibus uinctis suspendi prae- 
cepit. 

15, 8, 9 (59, 14) uelut prae- 
scia uenturi proclamans (Wm 2 



Aen. 10, 256 sq. interea re- 
uoluta ruebat (P^R edd. rubebat 
P 2 Rebbeck) I matura iam luce 
dies. 

Aen. 2, 449 strictis mucro- 
nibus 10, 651 sq. strictumque 
coruscat mucronem 12, 663 
strictis . . . mucronibus 1 . 



Aen. 2, 57 sq. ecce manus 
iuuenem interea post terga re- 
uinctum \ pastores magno ad re- 
gem clamore trahebant 2 . 

Aen. 6. 65 sq. tuque, o sanc- 
tissima uates, I praescia uenturi z . 



1 Sen. dial. 6, 20, 5 strictos in ciuilia capita mucrones Tac. hist. 1, 27. 2, 41. 
5, 22 strictis mucronibus Ps. Quint. decl. mai. (cf. Becker p. 28. 55). 

2 Locus imitatione saepe expressus. Praeter testimonia a Bjbbeck II p. 
385 sq. collecta (sc. Ou. met. 3,575, Homer. 540, Auson. 325,60) haec affero: 
Sen. contr. 2, 1, 7 ille Croesus . . . pos terga uinctis manibus ductus est (Schmidt 
p. 21) Sil. 1, 450 post terga reuinctum 16, 72 sq. Hannon palmas post terga reuinctus \ 
ecce trahebatur Suet. Vit. 17, 1 (Vitellius) religatis post terga manibus . . . in 
forum tractus est (propius tamen accedit ad Ou. met. 3, 575 tradunt manibus 
post terga ligatis) Ps. Quint. decl. mai. 6, 18 (127, 15 L.) reuinctas pone terga 
manus (terga coni. Dessauer; ponet ergo B pene tergo V; pone tergum cod. Paris. 
1618 Lehnert; cf. Becker p. 27) Iuuenc. 4,588 Christum post terga reuinctum \ 
. . . trahebant Lucif. moriend. 14 (313, 29 H.) nihil interest, clauo per te an 
lancea moriar, restrictis post terga manibus an porrectis sparsisque Claud. rapt. 
Pros. 1,155 saucia terga reuinctus Paul. Nol. carm. 19,523 furaces post terga 
manus nodata reuinctus Prud. ham. 435 post terga reuinctus. — Pluralis suo 
iure dicitur Stat. Theb. 12, 677 interea ferro pos terga reuinctas Claud. 21, 213 
post terga reuincti (Birt ~ Verg. Aen. 2, 57). Symmachus autem numerum sin- 
gularem ad nomen pluraliter elatum refert rel. 9, 3 Arsacidas post tergum 
reuinctos (Kroll, Symm. p. 46 imitationem Vergilianam interpretatur). 

3 Ou. met. 6, 157 uenturi praescia Manto 9, 418 sq. uenturi praescia . . . 
Themis Val. Fl. 5,53 uenturi praescia caeli Claud. 24,180 Romaque uenturi 



Oap. I. Do Ammiano Vergilii imitatore 



Olabe o, o, praedans V praedi- 
cans EBG praedie(e)ns Tbaubb), 
16, 12, 13 (9-2, 29) stridore 
deniium vnfrendentes (milites). 



17, 4, 14 (111, 9) per maria 
fluentaque Thybridis 2 . 

31, 7, 16 (575, 7) albentes 
ossibus campi (Lindenbrog). 

18, 6, 3 (145, 16) credimus 
(neque enim dubium est) per 
aerios (Wm s G aerarios V) tra- 
mites famam praepetem uolitare 41 . 

18, 7, 4 (150, 6) frumenta 
omnia cum iam stipula flauenti 
turgerent, herbasque pubentes. 



Aen. 3, 664 dentibus infren- 
dens gemitu (Polyphemus) 8, 280 
dentibus infrendens (Tirynthins) 
10, 718 (de apro) 1 . 

Aen. 12, 35 sq. recalent 
nostro Tiberina fluenta | sangui- 
ne adhuc campique ingentes ossi- 
bus albent 3 . 

Aen. 9, 473 sq. uolitans pin- 
nata per urbem \ nuntia Fama 
ruit 7, 104 sq. circum late uoli- 
tans iam Fama per urbes \ Au- 
sonias tulerat 5 . 

Georg. 1, 315 frumenta in 
uiridi stipula lactentia turgent . 

Aen. 4, 514 pubentes herbae 1 . 



gaudebat praescia fati rapt. Pros. 2, 109 uenturi praescia laurus (utrobique Birt 
uersum Vergilianum laudat). Cf. etiam Auien. Arat. 123 praescia uenturis dant 
semper signa procellis. — Praescius futurorum legitur apud Cypr. mort. 19 
(308, 26 H.) (Burner p. 24) Paneg. 9 (4), 10, 1 Lact. inst. 2, 9, 11. 4, 26, 40 (Bur- 
ner p. 43) Dict. 1,15. 2,30 Lucif. Athan. 1,19 (101,8 H.) 2, 38 (134, 12 H.) 
Amm. 21, 6, 3 (226, 7). 

1 Iul. Val. 3, 39 (146, 18 K.) infrendere dentibus (Fassbender p. 18). Sed 
haud scio an homines ita soliti sint loqui; cf. Plaut. Capt. 913 frendebat den- 
tibus Truc. 601. 

2 Vide cap. II s. u. ftuenta. 

3 In Thes. I 1489, 42 sq. post hos locos affertur Coripp. Ioh. 2, 19 sq. 
campique et montes arbor et omnis | albet. Melius conferendi sunt Ou. fast. 1, 558 
humanis ossibus albet humus Sen. Oed. 94 albens ossibus sparsis solum Coripp. 
Ioh. 3, 295 sq. pinguescunt sanguine campi, \ ossibus albescunt. Aliter Tac. ann. 
1, 61 medio campi albentia ossa . . . disiecta aut aggerata. 

4 Sumptum est cum e Vergilio tum ex Apul. mund. 28 (164, 23 Th.) ibunt 
per aeris uias praepetes, quibus hoc natura largita est. 

5 Anth. 941,49 sq. R. Faust. Eei. serm. 27 (333, 27 E.) per populos conscia 
tantorum bonorum fama uolitabat. (Thes. VI 225, 66 sqq.). — Animaduertas, 
quod ad hoc attinet, conscia fama praeterea non legi nisi Verg. Aen. 10,679 
(Thes. VI 224, 12 sq.). 

6 Ps. Cypr. (Nouatian?) laud. mart. 7 (31, 1 H.) (Burner p. 32). 

7 Vide cap. II s. u. pubens. 



Harald Hagendahl 



18, 6, 21 (149, 2) mittor ad 
praecelsas rupes. 

19, 2, 6 (159, 7) armis exer- 
citus concrepans inuolat muros 
(Amidae) confestimque lacrima- 
bilis belli turbo crudescit. 

22, 3, 12 (255, 9) Adrastia 
aurem (quod dicitur) uellens mo- 
nensque 4 . 

22, 8, 27 (267, 11) Tanain, 
qui . . . per sinuosos labitur cir~ 
cumflexus. 

22, 11, 10 (278, lS)pertulere 
cruciabiles poenas, ad usque 
gloriosam mortem intemerata fide 
progressi, et nunc martyres ap- 
pellantur. 



Aen. 3, 245 una in praecelsa 
consedit rupe Celaeno l . 

Aen. 7, 604 sq. siue Getis 
inferre manu lacrimabile bellum 
| Hyrcanis Arabisue parant 2 . 

Cf. Aen. 7, 788 effuso cru- 
descunt sanguine pugnae*. 

Ecl. 6, 3 sq. Cynthius aurem 
| uellit et admonuit. 

Georg. 1, 244 flexu sinuoso 
elabitur anguis 5 . 

Aen. 2, 142 sq. per siqua est 
quae restet adhuc mortalibus us- 
quam \ intemerata fides, oro 6 . 



1 Iuuenc. 1, 452 praecelsa rupe resedit (Huemer nihil adnotat). 

2 Hac uerborum iunctura de bello illo cum G-othis gesto, in quo fatum 
erat Valenti imperatori ante moenia Hadrianopoleos cadere, utuntur Ps. Aur. 
Vict. epit. 46, 2 hic Valens cum Gothis lacrimabili bello commisso et Hier. chron. 
a. Abr. 2395 lacrimabile bellum in Thracia, quorum expilatores Orosius et Ior- 
danes cum alia tum locutionem Vergilianam excerpserunt: Oros. hist. 7, 33, 13 
lacrimabile illud bellum in Thracia cum Gothis . . . gessit (Valens) Iord. Gret. 138 
uhi (in Thracia) lacrimabile bello commisso. De quo praeclare Bergmuller p. 27: 
"so kann ein zusammenfassender Schluss nur dahin lauten, dass wenn Iordanes 
auch Get. 44 die gleiche Wendung hat, an erster Stelle Victor und Hieronymus 
beniitzt sind, und Vergil, wenn uberhaupt, nur indirekt zu Grunde liegt." 
Lacrimabile bellum praeterea legitur apud Ou. met. 8, 44 Eutr. 6, 19, 1 (de bello 
ciuili inter Caesarem et Pompeium orto). Cf. etiam Hor. carm. 1, 21, 13 bellum 
lacrimosum (Thes. n 1848, 14 sqq., ubi tamen haec testimonia omissa sunt: 
Oros. 7, 33, 13 Amm. 19, 2, 6 Iord. Get. 44. 138. — Ribbeck nullum praebet). 

3 Cf. Thes. IV 1232, 55 sqq. 

* Aurem uellere etsi, ut ipse dicit, usitata est formula dicendi (cf. Otto, 
Sprichw. p. 48), proxime tamen accedit ad locum Vergilianum. 

6 Ps. Cypr. (Nouatian?) laud. mart. 21 (44, 9 H.) (fons) sinuosis flexibus 
labitur (Blrxer p. 35) Lact. opif. 7, 6 ut (serpentes) . . . sinuosis flexibus labe- 
rcntur (id. p. 44). 

6 Cod. Iust. 1, 1, 2, 1 (a. 381) intetneratae fidei Ennod. epist, 7, 5, 1 (175, 11 
H.) per intemeratae documenta fidei. 



Cap. I. Do Ammiano Vor^ilii imitatoro 



9 



22, 12, 2 (271), 7) in aetatis 
floreprimaeuo 81, 13, 18 (592,20) 
Potentius cecidit in primaeuo 

actatis ftore (e. p.; an transpo- 
nendum est flore actatisl) 19, 1, 
11 (158, 5) in primaeuo flore succi- 
sam spcm gcntis (sc. filium regis 
Grumbatis). Cf. 15, 8, 12 (59, 25) 
recepisti primacuus originis tuae 
splendidum florem (in oratione 
Constantii, cum Iulianus Caesar 
cleclaratus esset, habita). 

22, 16, 9 (292, 1) montium 
nullas speculas uel collium signa 
cernentes. 

22, 16, 12 (292, lb)Serapeum 
. . . atriis . . . columnatis amplis- 
simis et spirantibus signorum 
figmentis . . . est exornatum. 

22 ; 16, 16 (293, 16) ut in- 
mania frementem leonem. 



23, 1, 3 (296, 14) uide p. 12. 

23, 6, 48 (321, 2) fructuariis 
arboreisque fetibus culta (Carma- 
nia maior). Cf. arborum fetus 



Aen. 7, 162 pucri ct prim> 
acuo florc iuucntusK 



Ecl. 8, 59 aerii specula de 
montis 2 . 

Georg. 3, 34 Parii lapides, 
spirantia signa Aen. 6, 847 ex- 
cudent alii spirantia mollius 
aera 3 . 

Aen. 12, 535 ruenti Hyllo 
animisque immane frementi. Cf. 
12, 398 stabat acerba fremens 
(Aeneas). 

Georg. 1,54 sq. hic segetes, 
illic ueniunt felicius uuae, \ ar- 
borei fetus alibi 4 . 



1 Flosculus Yergilianus a posterioribus in deliciis est habitus. Imitato- 
ribus, quos Eibbeck III p. 365 collegit (sc. Sil. 1,376 Anth. 9,1. 11,19. 15,6. 
198,63 E. Carm. epigr. 1398,1 B.), hos addo: Sen. Phaedr. 620 tu qui iuuentae 
flore primaeuo uiges Sil. 5, 18 flore capi iuuenem primaeuo 16, 405 conflsus primaeuo 
flore iuuentae Lact. Phoen. 115 ast ubi primaeua coepit florere iuuenta (Bukner 
p. 53) Iuuenc. 1, 30 quem deus auertens primaeuo in flore negauit Auien. Arat. 
178 primaeuae in flore iuuentae Paul. Nol. pass. Genes. 2 (426, 13 H.) in iuuen- 
tutis flore primaeuae Cypr. Gall. exod. 73 primaeuo qui flore uirent num. 745 
primaeuo quae flore uirens Carm. epigr. (Ilewycz, Wien. Stud. 40 (1918) p. 145. 
41 (1919) p. 49). 

2 = Ciris 302 (Ribbeck I p. 246). Paneg. 11 (3), 12, 1 e speculis suorum 
montium Symm. or. 2, 22 montium speculas (Kkoll, Symm. p. 43). 

3 Cf. Norden, Aen. p. 337. 

4 Arborei fetus praeterea legitur apud Ou. (quater) uelut met. 4, 125 Colum. 



10 



Harald Hagendahl 



Aen. 5, 500 tum ualidis 
flexos incuruant uiribus arcus. 



Aen. 4, 88 sq. pendent opera 



interrupta minaeque 
ingentes aequataque 
caelo 2 . 



murorum 
machina 



Aen. 9, 694 immani concitus 



23, 6, 67 (324, 18) Plin. nat. 16, 
118. 

24, 2, 5 (334, 7) quamuis ar- 
cus ualidis uiribus flecterentur. 
Cf. etiam 31, 7, 11 (574, 8) uires 
ualidas erigebant 31, 15, 3 (595, 
14) defensorum uigore ualidis 
uinbus incitato \ 

24, 2, 12 (336, 1) minae mu- 
rorum 24, 2, 19 (337, 10) celsa- 
rum turrium minas ib. (337, 13) 
per turres ac moenium minas 
20, 6, 2 (195, 16) ingentibus ani- 
mis per turres discurrebant et 
minas (Madvig minis, Novak 
pinnas peruerse coni.) 29, 6, 11 
(521, 9) ad usque celsarum tur- 
rium minas (Lindenbroo). 

24, 3, 2 (338, 7) statimque 
concitus ira inmani 24, 5, 7 (348, 
13) concitus (ira) inmani (sic 
Clark recte ut cursus indicat; 
ira add. C. F. W. Muller sed 
ante concitus; immane EBG, sed 
cursus obstat). 

24, 5, 2 (347, 8) ceruicibus Aen. 2, 18 delecta uirum 

iubatis leones armisque hispidos sortiti corpora 9, 272 sq. bis sex 
apros et ursos . . . et alia lecta genitor lectissima matrum \ cor- 
immania corpora bestiarum. pora captiuosque dabit^. 

carai. Cypr. Dem. 4 (Thes. II 428, 70 sqq.). Addo Cassiod. uar. 1, 12, 3. Vide 
etiam cap. II s. u. arboreus. 

1 Parum probabiliter Weymann p. 366 Ammianum eam uerborum iunctu- 
ram q. e. ualidae uires ex. Apul. met. 3, 6 (56, 10 H.) ualidis me uiribus adgres- 
sus sumpsisse putat. Certe poetis usitata est: Lucr. 1, 576 ualidasque ostendere 
uires Verg. Aen. 2, 50 sqq. ualidis ingentem uiribus hastam \ . . . contorsit 6, 833 
neu patriae ualidas in uiscera uertite uires (ad quem locum Norden, Aen. p. 331 
alia exempla ex Enn. Lucr. Cic. Arat. repetita adnotat) Ciris 136 Iuuenc. 3, 201. 

2 Vide cap. II s. u. minae. 

3 In iis exemplis, quae in Thes. IV 37, 20 sqq. hoc sequuntur, aut nullum 
aut aliud atque inmani adiectiuum cum ira coniungitur. 

4 De quo genere Ttepicppdaecog cf. Norden, Aen. p. 126. — Schmaus p. 15 



ira 



Oap. I. Do Ammiano Vergilii imitatore 



11 



25, 3, 12 (364, 8) equorum 
fiatus (ct) tinnitus ferri procul 
audiebatur. 

25, 10, 5 (385, 13) Cydnus . . . 
gratissimus amnis et Uquidus. 

26, 6, 4 (401, 5) etiam edendi 
menuria . . . stringebatur. 

26, 7, 16 (408, 7) W inquit 
'eana Bomanorum exercituum 

fides' (Lendenbrog). 

27, 11,2 (443, 10) hunc quasi 
gemina quaedam (ut finguntpoe- 
tae) fortuna uehens praepetibus 
pinnis. 

28, 1, 1 (448, 2) in eois trac- 
tibus bella rediuiua consurgunt. 



Aen. ll,!) ll aduentumque 
pedum flatusque audiuit equorum. 
Cf. georg. 8, 1 1 1 (equi) umes- 
cunt spumis flatuque sequentum l . 

Aen. 8, 64 caerideus Thy- 
bris, caelo gratissimus amnis. 

Aen. 7, 112 sq. ut uertere 
morsus \ exiguam in Cererem 
penuria adegit edendi 2 . 

Aen. 1, 292 cana Fides et 
Vesta 3 . 

Aen. 6, 15 praepetibus pin- 
nis ausus se credere caelo (Dae- 
dalus) 4 . 

Aen. 8, 637 subitoque no- 
uom consurgere bellum 5 . 



praeter eos locos, quos commemoraui, affert Stat. Theb. 2, 484 sq. iuuenum fidos, 
lectissima bello | corpora Tac. hist. 2, 11 speculatorum lecta corpora; commode in 
comparationem uocat "Ausdrtlcke des Niebelungenliedes wie ritters lip, kindes 
lip etc." 

1 Sil. 5, 433 flatusque imitantur equorum (Ribbeck III p. 410) Stat. Theb. 
3, 427 sq. fiatuque impulsa gementum | alipedum (sc. equorum Solis) Claud. 28, 279 
flatu propiore sequentum (Trump p. 62). — Fremitus autem equorum usitate di- 
citur, ut Lucr. 5, 1076 Caes. ciu. 3, 38, 3 Liu. 2, 64, 11 Verg. Aen. 11, 607. 

2 Plane aliter Iordanes Eom. 21 famis penuria Get. 134 penuria famis dicit, 
abundanti modo ut assolet cum substantiuo altero alterum eiusdem fere signi- 
ficationis coniungens, id quod Wolfflin, Arch. 11, 367 satis dilucide explicauit 
aliisque exemplis genetiui q. d. identitatis illustrauit. Quae cum ita sint, pro- 
fiteor me non intelligere, quid sibi uelit dicens: "Aber auch hier spukt wieder 
Vergil: denn penuria famis geht in letzter Instanz doch auf Aen. 7, 113 penu- 
ria edendi zuruck, ist aber eine sprachliche Verschlechterung" . 

3 Similiter Grloss. Ambr. Prud. Sedul. Drac. (Thes. III 297, 51 sqq). 

4 Cf. Norden, Aen. p. 124: "Da nun auch Cicero in einem von ihm selbst 
1,106) zitierten Vers seines Marius [= Carm. frg. 19, 9] praepetibus pinnis 

so werden wir aus Vergils Ubereinstimmung mit ihm schliessen diirfen, 
die Verbindung von beiden alterer Poesie entnommen wurde, vermutlich 
aus Ennius" e. q. s. Similiter Verg. Aen. 3, 361 uolucrum linguas et prae- 

petis omina pinnae ~ Mart. Cap. 1, 10 oscinum linguas et praepetis omina pennae. 

Vide etiam cap. II s. u. praepes. 

5 Similiter Ou. Obseq. Sen. epist. Hier. Vulg. (Thes. IV 622, 54 sqq.). 



<diu. 
sagt, 
dass 
also 



12 



Harald Hagendahl 



29, 5, 46 (516, 18) intuens 
toruum (Hassenstein p. 10) 
30, 9, 6 (552, 21) semper obliquum 
intuentis et toruum. 

30, 6, 6 (545, 13) iam supe- 
ratus liuentibusque maculis inter- 
fusus animam . . . efflauit (Hertz 
p. 259 adn. 2). 

30, 7, 9 (547, 9) Brittanos . . . 
in libertatem et quietem restituit 
placidam. 



31, 4, 9 (566, 3) ut Aetnaeas 
fauillas armatorum agmina dif- 
fundente barbaria. 



23, 1, 3 (296, 14) metuendi 
globi flammarum prope funda- 
menta crebris adsultibus erum- 
pentes. 



Aen. 6, 467 sq. ardentem et 
torua tuentem I lenibat dictis l . 



Aen 4, 643 sq. maculisque 
trementis j interfusa genas et 
pallida morte futura. 

Aen. 1, 691 sq. placidam 
per membra quietem | inrigat 
4, 5 nec placidam membris dat 
curaquietem 5,83Qplacidalaxa- 
bant membra quiete 9, 187 nec 
placida contenta quiete est 2 . 

Aen. 3, 571 sqq. horrificis 
iuxta tonat Aetna ruinis \ inter- 
dumque atram prorumpit ad 
aethera nubem \ turbine fuman- 
tem piceo et candente fauilla \ 
attollitque globos flammarum et 
sidera lambit. Georg. 1, 472 
sq. uidimus undantem ruptis 
fornacibus Aetnam flamma- 
rumque globos liquefactaque uol- 
uere saxa 3 . 



31, 7, 16 (575, 7) uide p. 7. 

31, 10, 14(582, 12) caedebant 

cadebantque nostrorum nonpauci. 



Aen. 10, 756 sq. caedebant 
pariter pariterque ruebant \ uic- 
tores uictique^. 

1 Cf. Norden, Aen. p. 255. 

2 Placida quies sollemnis est locutio poetarum: Lucr. 1, 463 Ou. met. 9, 469 
Ciris 343 Ps. Quint. decl. mai. 10, 11 (198, 9 L.) (cf. Becker p. 34) Mart. Cap. 
5, 425 (uersus). 

3 Anth. 7, 2 R. adtollitque globos (Ribbeck II p. 401) Sil. 5, 514 globos 
flammarum (id. I p. 255) Plin. nat. 2, 234 (Aetna) harenas flammarum globo eructet 
Sol. 5, 9 se flammarum globi attollunt (sc. ex Aetna) Iuuenc. 1, 341 flammarum- 
que globis (Huemer ~ Verg.) Cypr. G-all. Iesu Naue 249 fiammarumque globos 
Mart. Cap. 2, 109 perferendos flammarum caelestium globos et ignes ardentium si- 
derum. Cf. etiam Burner p. 34, Becker p. 12. 

4 In Thes. III 61, 18 sqq. post hunc locum praeterea laudantur Liu. 6, 30, 
5 caedunt caedunturque 32, 12, 10 insecuti caedentes spoliantesque caesos Sil. 12, 385 



Cap. I. De Aminiano Vergilii imitatoro 13 

81, 15, 2 (596^ 8) Hadriano- Aen. 7,793 eq. totis \ ag- 

polim agminibus petiuere densetis, mina dcnsentur camjris 1 . 

His satis expositis transeo ad eos locos recensendos, quibus, 
quoniam uitio aperto laborant, ars critica exercenda est. Atque 
Heraeus quidem, posterioris Latinitatis iudex spectatissimus, 
cuius cura atque opera factum est, ut emendatior noua editio, 
quam Clark curauit, in lucem prodiret, ope Vergilii tres locos 
ita sanauit, ut et Ammiani uerba ipsius restituerentur et ex imi- 
tatione Vergilii orta demonstrarentur 2 . Sunt autem hi: 

14, 9, 3 (26, 15) stimulis re- Aen. 3, 424 sq. at Scyllam 

ginae (sc. Constantinae, uxoris caecis cohibet spelunca latebris \ 
Caesaris Galli) exertantis ora ora exertantem et nauis insaxa 
subinde per aulaeum. trahentem 3 . 

Gelenio auctore uulgo exertantis aurem edebant. Novak 
autem et Heraeus pro eo, quod in V exertantes aura legitur, 
exertantis ora coniecerunt, id quod cum per se satis euidens sit, 
litteris solum, non sono uerborum mutatis, tum testimonio Ver- 
giliano in comparationem uocato, nihil habet dubitationis. Credo 
autem Ammianum, quo insigniorem redderet saeuitiam atque im- 
manitatem reginae 4 , animis legentium, si qui Vergilium studiosius 
legissent, imaginem Scyllae illius monstri taeterrimi per ambages 
significatam obuersari uoluisse. 



caeduntque caduntque Fronto p. 220, 15 N. populum Romanum non minus cadendo 
quam caedendo imperium peperisse. Sed haec fortasse leuiora. Aperte autem e 
Vergilio pendet Sil. 16, 71 hinc tantum caedentum atque inde ruentum (Hibbeck 
m p. 400). 

1 Cf. Th.es. V 543, 11 sqq. — Agmina densari dicuntur a Sil. 8, 516 et 
Amm. 16,2,9 (73, 19): ib. 544, 56. Vide etiam cap. II s. u. densere. 

2 14, 7, 16 (21, 20) Heraeus collato Aen. 7, 298 odiis aut exsaturata quieui 
scribendum proposuit: superscandentes corpora mortuorum ad ultimam truncata 
deformitatem, uelut exsaturati (pdi)o (exsaturatio V, exsaturati EBG Clark) mox 
abiecerunt in flumen. Sed hoc ut ingeuiose inuentum, ita nimis incertum exi- 
stimo. Neque uero mihi quidem persuasit locum deprauatiun 16, 2, 4 (72, 24) 
per conpendiosas uias uerum suspectas f quiante mumibris (V) multis umbrantur 
collato Aen. 6, 238 tuta lacu nigro nemorumque tenebris ita restituens: quia ne- 
morum tenebris e. q. s. Clark autem G-elenium secutus quia tenebris multis um- 
brantur praebet. 

3 Similiter Stat. Theb. 9, 412 ora exertantem (de fluuio Ismeno). 

4 14,1,2 (1, 13) eadem his uerbis describitur: Megaera quaedam mortalis, 
inflammatrix saeuientis (sc. mariti) adsidua, humani cruoris auida nihil mitius quam 
maritus. 



14 Harald Hagendahl 

14,11,4 (31,27) uario ani- Aen. 12,217 et uario mis- 

(mi) motu miscente consilia. ceri pectora motu. 

V mendose uario animo tumiscente consilia praebet. Tumes- 
cente consilio Gelenius, uaria (Nm 2 ) animo tum miscente consilia 
Valesius, codice Regio (N) innixus, alii alio usi sunt remedio, 
sed frustra. Veram lectionem Heraeus repperit collato loco, 
quem supra apposui. 

20, 4, 17 (192, 14) Augustus Aen. 10, 134 sq. qualis 

renuntiatus (sc. Iulianus) iube- gemma micat, fuluom quae diui- 
batur diadema proferre negans- dit aurum, \ aut collo decus aut 
que umquam habuisse uxoris capiti. 
colliidecus) uel capitisposcebatur. 

Collo uel V sine lacuna; colli Nm 2 G; Clark lacunam post 
colli indicat, quam tamen Heraeus recte suppleuisse uidetur, 
decus e uersu Vergiliano inserens. 

Denique lectionem traditam codicis V auxilio e carminibus 
uatis Mantuani petito his locis tueri placet: 26, 9, 9 (414, 2) relato 
iam die ductus ad castra. — Relato uiri docti alius aliam in for- 
mam mutari iusserunt: Kellerbauer in rutilo uel re(uo)luto, 
Mommsen in (p)rolato, Gardthausen in re(ue)lato. Hic autem ut 
Clark in textu relato retinet, atque rectissime quidem ut mihi 
persuasum est. Ita enim et Vergilius et Seneca tragoedus loquun- 
tur: georg. 1, 458 sq. at si, cum referetque diem condetque 
relatum, \ lucidus orbis erit, frustra terrebere nimbis Herc. f. 374 
extinguet ortus, referet occasus diem 1 . Altius scrupulus inhaeret 
19, 5, 5 (164, 16) clamoris uhdabilis incendio tela . . . dispergebant 
(V Clark ; clamosis ululatibus BG incenti(u)o Cornelissen incentu 
Mommsen). Verumtamen audax et insolitum genus translationis 
scriptori, qui uerbis mirum quantum abusus est 2 , abiudicandum 
non censeo. Accedit, quod Vergilius haud multo aliter Aen. 
11, 147 maestam incendunt clamoribus urbem dixit. Neque uero 
inde permoueor, quod cum lectione tradita cursus non ef ficiatur, 
Cornelisseni coniectura optimus euadit. Nam clausulam hoc loco 
haud desideres. 



1 Thes. V 1047,34 sq. 

2 Exempla selecta translationum sane mirabilium Norden, Kunstprosa II 
p. 649 sq. et Dautremer p. 218 — 221 ('expressions figurees et poetiques') colle- 
gerunt. 



Cap. I. Do Amminno Vergilii imitatore L6 

Haeo habui, quae de Ammiano Vergilii imitatore dissererem. 

Quod ad alios poetas attinet, Eebtz locos non paucos ex Hora- 
tio Ouidio Lucano Valerio Klacco Statio collegit, quorum 
Ainmiauum meminisso putat l . Sed ut ab eo multa praeolare 
obseruata esse non nego, ita alia et pauciora et incertiora duco, 
quam ex quibus pro certo aliquid possit concludi 2 . Hanc igitur 
quaestionem adhuc nimis lubricam in medio relinquo. 



1 L. 1. p. 271 sqq. Cf. etiam id., Analecta ad carminum Horatianorum 
historiam IV (Ind. lect. Vratisl. 1880) p. 11. — Mirum ni e Lucano, quem 
haud dubie legit, plura hauserit. Valesius autem iam pridem alia comparauit, 
uelut 26, 1, 8 (391, 14) polo percurso signifero, quem £q)Siaxdv sermo Graecus 
appellat ~ Lucan. 3, 254 signiferi regione poli. Vide etiam cap. II s. u. arctous. 
Neque uero possum, quin locos nonnullos Silii Italici similes uirorum doc- 
toriun iudicio subiciam: 14, 2, 2 (4, 13) loca petiuere mari confinia, per quae (a)uiis 
(Kiessling, uiis V in G) latebrosis sese conuallibusque occultantes ~ Sil. 12, 352 
latebrosa per auia saltus. 14, 9, 6 (27, 7) toruum renidens . . . mansit inmobilis <^» 
Sil. 13, 375 toruum contra et furiale renidens (Hassenstein p. 10; cf. etiam Tac. 
ann. 4, 60 Tiberius toruus aut falsum renidens uultu). 16, 10, 14 (86, 23) Iouis 
Tarpei delubra ~ Sil. 12, 741 sqq. sacra in Gapitolia pergunt \ inque uicem am- 
plexi permixta uoce triumphum \ Tarpeii clamant Iouis ac delubra coronant 
(utroque loco de templo Iouis Optimi Maximi sermo est; cf. cap. III s. u. 
delubra). 22, 6, 2 (258, 13) hi omnes dense(ti i») unum (si Kiessling lacunam 10 
litterarum in V recte expleuit; densati in Gr densi (coactique in) Brakman) ^ Sil. 
14, 539 Poeni densentur in unum. 27, 2, 8 (422, 3) per aperta camporum seque- 
batur et mollia ~ Sil. 8, 556 campi per aperta (similiter Auson. 436, 4 Ambr. 
hex. 3, 3, 15: Thes. II 223, 48 sq.). 

2 Ne hoc temere uidear dixisse, ea quam breuissime recensebo, quae ab 
Hertzio certissima testimonia Ouidiana exhibentur: 16, 12, 57 (101, 2) spumans 
. . . cruore barbarico decolor alueus ~ trist. 4, 2, 42 decolor ipse suo sanguine 
Rhenus erat (at similiter et alii, uide cap. II s. u. decolor). 16, 12, 59 (101, 14) 
18, 8, 11 (153, 14) anhelo cursu ~ met. 11, 347 cursu festinat anhelo (similiter Sil. 
8, 88 Stat. silu. 4, 8, 50 Theb. 9, 222. 10, 686: Thes. II 67, 62 sqq.). 16, 12, 62 
(101, 26) fauore superni numinis ~ met. 15, 128 numenque supernum. 14, 11, 26 
(36, 5) accidentium uices alternans (Adrastia) ~ met. 15, 409 alternare uices (simi- 
liter Moret. 29 Drac. satisf. 247: Thes. I 1753, 7 sqq.). Cetera ipse incertiora 
esse concedit. Sed etiam ea quae supra attuli, quoniam similia apud alios in- 
ueniuntur, non nihil dubii relinquunt. 



CAP. II. 

De uerbis poeticis. 

Quoniam iam mihi uideor satis ostendisse Ammianum Ver- 
gilium sedulo lectitauisse multisque locutionibus ex eo delibatis 
orationem suam excoluisse, sequitur, ut quae e sermone poetarum 
hausisse uerba putandus sit, cognoscamus. Poetica autem ea 
uocabula dico, quae cum a poetis inprimis aeui imperatorii fre- 
quentarentur \ a prosa oratione aureae quae dicitur Latinitatis, 
quae a poesi nondum erat infecta, aliena fuisse noscuntur 2 . Ne- 
que tamen in omnibus quae poetica designaui uerbis grauitatem 
quandam sublimiorem siue colorem quasi poeticum inesse conten- 
derim, sed amplioribus finibus rem uolui circumscribere, ut et 
ea quae dixi et ea quae poetae siue metrica difficultate laborantes 
in commodiorem formam pro usitatiore mutari passi sunt siue 
sermonis egestati audacius consulentes omnino noua finxerunt, 
continerentur neque excluderentur, si quae e sermone uulgari 
significantius dicta in carmina migrauissent. 

Iam uero antequam ad ipsa uocabula ueniamus, quae adiu- 
menta in hoc capite conscribendo adhibuerim quaque ratione opus 
instituerim, exponendum est. Kon id solum mihi proposui, ut 
exempla Ammianea colligerem et enumerarem, in qua re glossa- 
rium Erxesti et programmata Liesexbergi primum et alterum, in 
quibus de copia uerborum agit, magno mihi emolumento fuerunt, 



1 Ea igitur exclusi, quae in carminibus semel uel rarissime obuia, prosa- 
riis posterioribus usitata uel certe multo familiora sunt quam poetis, uelut 
inconsolabilis (cf. Keebs-Schmalz 1,716) inmaculatus (cf. ib. 1, 684; praeterea apud 
Cypr. Aug. Alc. Auit. G-reg. Tur. occurrit) alia. 

2 Cf. Cic. de orat. 2, 61 poetas omnino quasi alia quadam lingua locutos non 
conor attingere. Verum tamen non dubitaui tria, etsi apud Ciceronem leguntur, 
aerius altrix caeles in numerum poeticorum uerborum asciscere, patrocinio ipsius 
confisus: ib. 3, 153 prisca (uerba) . . . sunt poetarum licentiae liberiora quam nostrae; 
sed tamen raro habet etiam in oratione poeticum aliquod uerbum dignitatem. 



Cup. II. I)o uorbis pooticis 17 

sed ante omnia mihi eiaborandum existimaui, ut quam diligen- 
tissime explorarem, qui poetae quiuo scriptores quoque uerbo 
uterentur; quam prouinciam ab aliis, qui de copia uerborum, qua 
(]uis esset insignis, disputauerunt, plerumque relictam uidebam. 
Neque enim fieri potest, ut lexicis, quae omnium manibus euol- 
uuntur, Georgesii scilicet et Forcellini-Corradini, si quis paulo 
accuratius ac subtilius agere uoluerit, contentus sit. Quam ob 
rem magnam siluam glossariorum, quorum tabulam confectam 
praeimsi, et commentationum peruolutaui neque spero fore, ut 
laborem saepe taedii plenum frustra suscepisse uidear. In uerbis 
autem singulis tractandis, ut et commoditati legentium et breui- 
tati operis quam maxime consulerem, eam fere rationem secutus 
sum, ut si quae in lexicis satis plane atque perspicue afferrentur, 
nomina auctorum sola ascriberem, sin minus, quae quibus locis 
a quibus adhiberentur, plerumque indicarem. Quotiens autem 
quaeque apud singulos legerentur, uel ob eam causam raro dixi, 
quod pleni indices paucissimi exstant; quae res et aliam neque 
paruam molestiam affert, quod pro certo sciri non potest, utrum 
ea, quae in indice uerborum auctori alicui adiecto desiderantur, 
re uera ab eo spreta sint necne. Verum enim uero ubi auxiliis 
huiusmodi quamuis incertis plane destitutus sum, id quod haud 
raro et in iis quidem scriptoribus factum est, quibuscum uel 
maxime intererat dicendi consuetudinem Ammianeam comparare, 
in angustias permolestas adductus sum, quibus pro uirili parte 
mederi conatus opera Solini Luciferi Calaritani Symmachi Mar- 
tiani Capellae omnia, Saluiani de gubernatione dei libros ipse 
excussi. Tum e commentationibus uirorum doctorum, e quibus, 
qui praeter Krebs-Sckmalz honoris causa nominandi sunt, Chru- 
zander de Panegyricis, Fassbender de Iulio Valerio x , Paucker 

1 Haud facile tamen e commentatione Fassbenderi, quae uocabula poetica 
quotque Ammiano cum Iulio Valerio communia sint, uideas. Nam in capite 
secundo, ubi "de uerbis et locutionibus ex poetis aeui imperatorii sumptis" 
agit, paucissima habet: moderamen molimen oppetere (i. q. mori) nlna; in quarto 
autem capite "de Iulio Valerio Apulei antiquariorumque imitatore" inscripto 
alia afferuntur: fluenta gestamen innumerus intemeratus occiduus, quae, quoniam 
ut ipse concedit praecipue a poetis dicuntur, etsi ab Apuleio, poeticae dictionis 
studioso affectatore, nonniunquam adhibentur, pari iure in illo ponenda erant. 
Accedit, quod totidem fere uocabula, quae in indice Kuebleri inueniuntur, 
omnino omisit, scilicet adytum alitius (i. q. celerius) altrix ausum concolor con- 
geminare femineus flabra inperterritus parilis. Neque uero crimine leuitatis uel 
2-24391 Harald Hagendahl. 



18 Harald Hagendahl 

et Goelzer de Hieronymo, Paucker de Eustathio 1 , Hegnier de 
Augustini sermonibus, Ronsch et Kaulen de uersionibus librorum 
sanctorum, Schulze de Symmacho disputauerunt, maximam me 
utilitatem percepisse testificor. Neque tamen, quotiens horum 
beneficio testimonium aliquod inueni, quibus acceptum referrem, 
semper necesse habui pronuntiare. Scias igitur, me omnia fere 
exempla, quae ex Hieronymo Augustino Eustathio, ut de aliis 
taceam, laudantur, ex illorum libris sumpsisse. 

His igitur tot ac talibus copiis auxiliisque instructus aliquid 
mihi uideor posse afferre, quod ad grande ac tumidum orationis 
genus, quale cum alii tum noster amplexus est, melius cognos- 
cendum pertineat. Constat enim scriptores argenteae quae dicitur 
Latinitatis uel eo maxime a priorum genere dicendi discedere, 
quod orationem suam nitido quodam colore e poetarum thesauro 
petito perfundebant, quo studio posteriores in dies effrenatius 
exarserunt, prorsus ut inter poesin et prosam omne fere discri- 
men praeter metrum sublatum esse uideretur. Atque haud scio 
an Ammianus inter scriptores sui saeculi in hanc partem palmam 
tulerit. Non omnia tamen uerba Ammianea, quae e sermone 
poetarum profecta esse uidentur, in animo est exponere, sed ea, 
quae iam inde a primo p. Chr. saeculo scriptoribus prosae orationis 
plane usitata cognoueram, quamquam in delectu haud raro haesi- 
tabam, melius omittenda existimaui. 

Ut uero iam ad illa summa ueniamus, primum quae Ammiano 
cum aliis quibusdam poetis siue scriptoribus uocabula sint com- 
munia uideamus, deinde singula consideremus. Atque a Vergilio 
quidem ut par est proficiscamur. Plurima enim quae tractaturus 
sum Vergiliana sunt (fere tres partes) et eorum quidem pars 
maior ab eo, ni fallor, aut nouata aut noua significatione usur- 
pata. Sunt autem ordine litterarum digesta 2 : *abusque 1 *accli- 

erroris totus liberari potest, uelut p. 12 "moderamen habent Ouid. met. II 48. 
VI 677. XV 276 et Iul. Val.", ita ut facile adducamur, ut hanc uocem ab his 
solis usurpari credamus, p. 70 sq. sedere (i. q. placere) nisi e Iul. Val. se non 
cognouisse dicit, cum si lexica inspexisset, meliora potuisset discere, id quod 
propterea tacendum non existimaui, quod benignius de hoc opere iudicauerunt 
F. Gustafsson WklPh 26 (1909) p. 606 sq. W. Heraeus BphW 31 (1911) p. 
1160—62 F. Skutsch Glotta 3 (1912) p. 377. 

1 Vorarb. III p. 103—117. 

2 Vocibus apud Vergilium primum obuiis stellulam, iis quae noua signi- 
ficatione exstant, crucem praefixi. Numeri, quotiens quaeque inueniatur, mon- 
strant. 



Cap. U. De uorbis pooticis 19 

nis 1 *ad$ultus l adusque 1 adytum 9 aequor i. q. mare 111 

aequorcus 1 aerius 14 *affatus l afcs adi. i. q. celer 2 a/£W;c 1 
'■•antcuolarc 2 arborcus 1 *ausum 4 coeptum *concolor 1 fcow- 
geminarc 2 contagia 2 *conucctare 2 coruscus 11 *crudescere 3 
decolor 1 denscre 5 cows 8 *exsomnis 1 fastus 1 femineus 1 
/ifa&ra 2 *flammare intrans. 1 -\flatus i. q. superbia 1 *flcxilis 1 
fluenta 4 *funereus 3 funus i. q. cadauer passim *gestamen pas- 
siue 2 *Gorgoncus 1 grandaeuus 3 "\gurges sensu latiore passim 
Hectoreus 6 horrificus 3 *inaccessus 2 *indebitus 1 *indefessus 1 
*inexpletus 1 Hnfaustus 4 *infrenis 1 *inlaetabilis 2 *inmurmu- 
rare 1 innumerus 2 *inopinus 3 *inpacatus 1 *inperterritus 1 
Hntemeratus 3 Hnterlabi 1 iwfrar 1 Hapsare 1 letalis 4 Hitoreus 
3 *longaeuus 14 luctificus 1 ^minae 1 *munimen 1 fopj9efere i. q. 
mori 5 pandere transl. passim pauitare 3 *praecelsus 1 praepes 
3 *praescius 2 primaeuus 3 \primitiae i. q. initium 1 *pubens 1 
querulus 1 reboare 1 renidere 1 rutilare 1 scitari 2 -j-sedetf i. q. 
placet passim *sidereus 3 stellans 1 Tartareus 7 terrificus 3 *m- 
pereus 3. 

Interponam cetera de quibus disputaturus sum, addito, apud 
quem quidque primum inuenerim: 

affundere passiue transl. Ou. armiger adi. Acc. arctous Sen. 
trag. caefcs Enn. curuamen Ou. formidabilis Ou. fremebundus Acc. 
germen transl. Nemes. Giganteus Culex inrequietus Ou. intermicare 
Val. Fl. moderamen Ou. molimen Lucr. multifidus Ou. nauiger 
Lucr. occiduus Ou. oestrus i. q. furor Sen. trag. parilis Lucr. 
peruigil Ou. pignus i. q. filius Ou. praeuius Cic. poet. sonare 
trans. i. q. carmine celebrare Hor. spiramen Lucan. terrigena Lucr. 
t^na i. q. bracchium Catull. 

Quorum uerborum etsi nonnulla omnino raro leguntur, partem 
multo maiorem a poetis in deliciis esse habitam infra accuratius 
demonstrabo, Nunc autem, quoniam longum est enumerare, quae 
ab optimo quoque poeta usurpata sint, unum in comparationem 
liceat accire et eum quidem, qui eiusdem temporis ac noster 
idemque natione Graecus ueterum Romanorum poetarum gloriam 
elegantia sermonis aequabat \ Claudiano autem totidem fere 



1 Teuffel-Kroll-Skutsch III p. 356: "Obwohl aus dem griechischen Osten 
gebiirtig hat Claudius Claudianus vorzugsweise in lateinischer Sprache gedichtet 
und sich in die Dichter der klassischen Zeit so hineingelebt, dass er deren 



20 Harald Hagendahl 

uerba quot Yergilio cum Ammiano communia sunt: abusque 1 
adusque 1 adytum 3 aequor 40 aequoreus 5 aerius 1 affatus 3 
ales adi. 4 anteuolare 1 arboreus 1 aw.sa 2 coeptum 4 contagia 3 
coruscus 6 crudescere 1 curuamen 1 decolor 5 densere 1 /asto 
8 femineus 8 /fa&ra 2 flammare intrans. 1 /Zato transl. 3 /fei- 
fo 1 fluenta 2 funereus 2 /Vm^s i. q. cadauer 7 germen transl. 3 
Giganteus 3 Gorgoneus 3 grandaeuus 3 gurges sensu latiore 
passim Hectoreus 1 horrificus 2 inaccessus 1 indefessus 2 in- 
faustus 6 infrenis 1 innumerus 15 (innumerabilis deest) inopinus 6 
inpacatus 5 intemeratus 2 interlabi 1 intermicare 2 m&ar 1 ^aZis 
5 litoreus 1 longaeuus 9 moderamen 5 molimen 1 multifidus 4 
occiduus 10 oppetere i. q. mori 1 pandere transl. 4 parilis 1 perui- 
gil 4 pignus i. q. filius fere 30 praepes 2 praescius 7 praeuius 
2 primaeuus 3 primitiae transl. 1(?) pubens 1 querulus 2 reboare 1 
renidere 4 rutilare 1 scitari 1 sedetf i. q. placet 2 sidereus 13 
sonare i. q. carmine celebrare 1 spiramen 1 stellans 5 Tartareus 
7 terrificus 5 terrigena 5 uipereus 3 w/na i. q. bracchium 4. 

Hactenus de poetis. Nunc alia exoritur quaestio, quo tem- 
pore ea quae poetica dixi uocabula in prosam orationem primum 
recepta sint. Quamquam probe sciebam, antequam Thesaurus 
ille locupletissimus linguae Latinae totus in lucem prodiisset, 
fieri non posse, quin in re multis ac magnis difficultatibus im- 
pedita saepe erraretur, tamen, quoniam res magni momenti uide- 
retur, proferendum existimaui, quid ex illis adiumentis quae com- 
paraueram colligi posset, quo facto quasi gradum et progressum 
quendam prosae orationis describi siue potius adumbrari posse 
uidebam. Atque ordiamur a summo illo rerum scriptore, cuius 
operi Ammianus suum continuari uoluit 1 . Tacitum enim pro 
eo quod in dialogo Aprum dicentem fecit neque a uerbis neque 

Sprache und Yersbau mit staunenswerter Leichtigkeit und vollkommener Sicher- 
heit handhabt". Cf. etiam Birt editionis p. cci sq. Fr. Trump, de Claudiano 
Vergilii imitatore. 

1 De ratione quae inter Ammianum et Tacitum intercedit omnino conferas 
M. Budinger, Ammianus Marcellinus und die Eigenart seines G-eschichtswerkes, 
eine universal-historische Studie (Denkschriften der k. Akad. d. Wiss. Wien. 
Phil. hist. Kl 44 (1896) Abh. 5) p. 1—4. 33. Locutiones e Tacito sumptas 
collegerunt A. Gerber (apud E. Wolfflin, Stilistische nachahmer des Tacitus) 
Philol. 29 (1870) p. 559 sq. H. Wirz, Ammianus' beziehungen zu seinen Vor- 
bildern, Cicero, Sallustius, Liuius, Tacitus. Philol. 36 (1877) p. 634 sq. 



Cap. II. Do uorbis poeticis 21 

ab aliis delioiis poetarura abhorruisse inter omnes satis constal '. 
Haec autera apud euin inueniuntur: *abnsque *adsultus *adusque 
acquor i. q. mare affundere ausum cocptum *conuectare *crud<s- 
vcrc densere *fastus funusi. q. cadauer grandaeuus inaccessus inde- 
fessus infaustus mnumerus inopinus *intemeratus *lapsare <>ppe- 
tere i. q. mori peruigil *praescius renidere rutilarc. Tacitus igifcur, 
quaraquam sui saeculi scriptoribus longius, ni fallor, progressus 
est, quartam tantummodo partem uerborum, quibus Ammianus 
ornatus causa utitur, ausus est adhibere neque id quidem, nisi 
postquam in historiis et annalibus orationem suam altius assur- 
gere iussit. Pleraque tamen iam ante in prosa oratione etsi raro 
leguntur, nonnulla quibus signum asterisci apposui primus ad- 
misit. 

Sequitur, ut cetera enumerentur quae ante Tacitum in pro- 
sam migrauerunt: acclinis adytum aerius ales adi. i. q. celer altrix 
arborcus armiger adi. caeles concolor contagium curuamen decolor 
eous exsomnis femineus flexilis formidabilis gestamen passiue Gor- 
goneus inpacatus inrequietiis iubar letalis molimen multifidus na- 
uiger occiduus pandere transl. parilis praecelsus praepes querulus 
sedet i. q. placet stellans terrificus. 

Tum uideamus, quae scriptores aetatis Hadriani et Antoni- 
norum a poetis mutuati sint. Constat enim horum aliquos, Flo- 
rum dico et Apuleium et declamatores, quorum opera 
Quintiliani nomine feruntur, eloquio poetarum simillimo quasi 
mancipatos esse 2 . Hoc autem tempore haec primum occurrunt: 



1 Dial. 20 exigitur iam ab oratore etiam poeticus decor, non Accii aut Pa- 
cuuii ueterno inquinatus, sed ex Horatii et Virgilii et Lucani sacrario prolatus 
Cum hoc ab oratoribus exigeretur, quanto magis ab historicis, quos poetis pro 
pius accedere quam oratores in praeceptis artis saepe traditum est: cf. Quint 
inst. 10, 1, 31 (historia) est proxima poetis et quodam modo carmen solutum . . 
ideoque et ucrbis remotioribus et liberioribus figuris narrandi taedium euitat. Fortun 
rhet. 3, 4 (p. 123, 4 H.) aliena uerba quae sunt? quae non sunt oratori accommo 
data, sed historico aut poetae. Cf. C. Goebel, De poetico Tacitei stili colore 
Diss. Berolini 1859 Schmaus 1. 1. A. Czyczklewicz, De Tacitei sermonis proprie- 
tatibus praecipue quae ad poetarum dicendi genus pertineant. I — II Progr. Brody 
1890—1891 id. Quibus poeticis uocabulis Cornelius Tacitus sermonem suum 
ornauerit. Brody 1891 (cf. tamen Arch. 7, 459 sq. 613), praeterea Norden, 
Kunstprosa I p. 331 sq. Schanz II: 2 p. 325. 

2 Cf. Norden, Kunstprosa II p. 598 sqq. (de Floro), p. 600 sqq. (de Apu- 
leio). Quod ad hunc attinet, praeterea consulendi sunt I. v. Geisau 1. 1., id, 



22 Harald Hagendahl 

affatus congeminare coruscus flabra fluenta funereus horrificus inde- 
bitus infrenis intermicare longaeuus moderamen primitiae i. q. ini- 
tiuni sidereus terrigena. Sed de Apuleio paulo diligentius in- 
quiramus. De quo optime Geisau 1 : "Apuleius" inquit "prae- 
stantissimus linguae Latinae artifex, siue dicere mauis tyrannum, 
tanta non modo sua aetate, sed per multas temporum uices auc- 
toritate floruit, ut non iniuria inferioris Latinitatis apxYjyexY]? 
appelletur atque dux auspicatissimus". Hunc autem uel maxime 
noster imitabatur atque adeo impudentissime uerba eius fura- 
batur 2 . Quoniam igitur haud inutile uidetur cognoscere, quae 
uerba Apuleio placuerint, haec habes: abusque adusque adytum 
aerius affatus ales adi. altrix caeles coeptum concolor congeminare 
contagium coruscus densere eous d femineus flabra flexilis fluentum 
(-a) formidabilis funereus 2, funus i. q. cadauer gestamen passiue 
grandaeuus inaccessus indefessus infaustus innumerus intemeratus 
intermicare iubar letalis moderamen occiduus oppetere i. q. mori 
parilis peruigil praepes primitiae i. q. initium querulus renidere 
sidereus terrigena uipereus*. 

Deinceps quasi in transitu ea ponenda sunt, quae aeuo se- 
quenti usque ad Diocletiani tempus apud scriptores primum appa- 
reant, scilicet germen transl. pignus i. q. filius praeuius uipereus. 
Sed inde a quarto fere saeculo numerus rursus augescit. At- 
que primum ea afferantur, quae Ammianus aut solus aut pri- 
mus admisisse uidetur: anteuolare flammare intrans. flatus i. q. 
superbia fremebundus Hectoreus inlaetabilis interlabi litoreus minae 
pauitare pubens reboare scitari sonare i. q. carmine celebrare ulna 
i. q. bracchium; deinde ea, quae iam ante eum ab aliis quarti 



Syntaktische Gracismen bei Apulejus. I. F. 36 (1916) p. 70—98. 242—287 (cf. 
p. 74: "Nur miissen wir immer beachten, dass Apulejus die meisten seiner 
Gracismen als 'Poetismen' intendiert hat"), H. Kretschmann, De Latinitate L. 
Apulei Madaurensis. Diss. Regimonti 1865 p. 17 sqq. G-atscha 1. 1. in capite 
primo 'de Apuleio studioso poetarum Latinorum lectore' agit. — Quintiliani 
autem quae feruntur declamationes efc XIX maiores et CCCLXXXVIII minores 
non sine dubio hoc loco commemoraui. Nam etsi a Quintiliano abiudicandae 
esse uidentur (cf. Schanz II: 2 p. 465 sqq.), de tempore quo scriptae sint parum 
constat. — Vestigia Vergilianae lectionis in illis maioribus Beckee 1. 1. per- 
sequitur. 

1 L. 1. p. 6; cf. etiam adn. 2. 

2 Cf. Hertz p. 266 sq. 274 Weymann p. 361—368 Gatscha p. 156 sq. 

3 Non nisi in carmine operi inserto. 



Cap. II. I)o uorbis poeticis 23 

saeculi seriptoribus Usurpata sunt: aequoreuB arctous Giganteus 
gurges sensu latiore inexpletus nimurmurare inperterritus luctificus 
munimen ocstrus i. q. furor primaeuus spiramen Tartareus. Tum 
ut BUpra in Tacito et Apuleio 1'actum est, quibuscum ea copia 
uerborum de qua quaeritur comparetur, nonnullos prosarios et 
eos quidem, qui in diuerso genere litterarum uersantes uerborum 
pompa excellunt, eligamus. Ex historicis autem qui communi nomine 
scriptores historiae Augustae feruntur, quamquam propter 
ieiunitatem et tenuitatem orationis fastidii plenam merito infamia 
flagrant, tamen sublimia quaedam uerba e poetis repetita humi- 
libus miscuisse constat 1 . His etiam apud Ammianum obuiis 
utuntur: adytum 1 (aequor non nisi in uersu Pesc. 8, 6) fastus 1 
femineus 6 grandaeuus 2 indefessus 1 innumerus 10 2 inopinus 1 
longaeuus 1 molimen 1 munimenl 3 pignora i. q. liberi 1 sidereus 1. 

Transeo ad Panegyricos, quorum orationes cum aliis flos- 
culis poetarum 4 tum his fere uerbis ornantur: adytum affatus 
altrix arctous caeles coeptum contagium coruscus decolor femineus 
flabra funus i. q. cadauer germen transl. grandaeuus inaccessus 
indefessus inexpletus inmurmurare innumerus inopinus letalis mo- 
limen multifidus nauiger peruigil pignus i. q. filia praescius primi- 
tiae i. q. initium renidere rutilare sidereus terrigena. 

Ammiani autem ipsius tempore Q. Aurelius Symmachus, 
lumen illud senatus ac decus, summa eloquentiae laude florebat 5 , 
e cuius scriptis haec fere delibaui: adytum affatus caeles coeptum 
contagium crudescere fastus fiuenta Oiganteus indebitus indefessus 
infaustus inopinus inpacatus interlabi iubar longaeuus moderamen 
munimen pandere transl. parilis peruigil pignus i. q. filius prae- 
celsus primaeuus rutilare sidereus terrigena. 

1 Cf. C. Paucker, De Latinitate scriptorum historiae Augustae. Melete- 
mata ad apparatum uocabulorum spectantia. Diss. Dorpati 1870 p. 118 — 123. 
Optime quidem E. Klebs, Ehein. Mus. 47 (1892) p. 24: "Wie sich die Sprache 
Suetons zu Plinius Dankrede verhalt, so etwa stehen die besseren Biographien 
zu den gleichzeitigen Eednern. Sie streben, von Vopiscus abgesehen, nicht 
wie diese nach moglichster Eeinheit, aber sie sind noch in der Litteratur- 
sprache, nicht in der Volksprache, wie die Bibeltibersetzungen." 

2 Innumerabilis deest. 3 Munimentum deest. 

4 Cf. K. Schenkl, Wien. Stud. 3 (1881) p. 129 sq. (de Panegyricis Ver- 
gilii imitatoribus). 

5 Cf. Norden, Kunstprosa II p. 643 sqq. (in primis iudicia aequalium p. 
644 allata). 



24 Harald Hagendahl 

Postremo ea recensebo, quae apud Martianum Capellam, 
multarum illum artium conditorem, inueniuntur, qui ut carmini- 
bus operi immixtis ita oratione uariis coloribus perfusa plausus 
legentium captabat l . Haec habes : acclinis adsultus adytum 
aequor aerius anteuolare arctous caeles concolor coruscus eous 
femineus flabra fluenta (germen transl.) 2 gestamen (Qorgoneus) 2 
grandaeuus gurges sensu latiore (inmurmurare) 2 innumerus inopi- 
nus intemeratus (iubar) 2 longaeuus molimen multifidus occiduus 
parilis pignora i. q. liberi praecelsus (praescius) 2 praeuius primae- 
uus pubens renidere rutilare sidereus stellans Tartareus terrigena 
uipereus. 

Yides igitur, quod ad copiam uerborum attinet, uerum esse, 
id quod iam dixi, Ammianum ceteris eiusdem fere saeculi scrip- 
toribus et cupidius et audacius ad poetarum stilum inclinasse. 

Hestat, ut nobis persuadeamus haec uocabula a uulgi dicendi 
consuetudine uel certe ab eis scriptoribus, qui sermonis com- 
munis testes integerrimi perhibentur, aliena fuisse. Primo autem 
loco Petronius nominandus est, ex quo, quantum inter sermo- 
nem uulgarem et poeticum intersit, apparet. In prosa enim ora- 
tione paucissima, scilicet fastus pandere transl. peruigil primitiae 
transl. (singulis locis) 3 , in carminibus solis haec reperiuntur: aequor 
aerius armiger adi. coruscus flabra grandaeuus infrenis iubar paui- 
tare querulus renidere. Quin immo a poeta, cui cum uitam coti- 
dianam describeret moresque temporis castigaret, uerbis paulo 
communioribus utendum erat, maximam partem horum uerborum, 
utpote quae epici potius essent eloquii, euitatam uidemus. Haec 
autem sola Iuuenalis admisit: adytum aequor decolor femineus 
funus i. q. cadauer gestamen gurges sensu latiore letalis oestrus 
transl. peruigil. Neque uero uerisimile est haec uerba, quam- 



1 De quo Teuffel-Kroll-Skutsch III p. 399: "Die Prosa des Martians 
erinnert in vieler Hinsicht besonders an Apuleius, doch erscheint dieser schlicht 
gegentiber Martians unversieglichem Wortschwall, der den volligen Mangel an 
plastischer Gestaltungskraft ersetzen soll und in einem unleidlichen Gemisch von 
Abstraktionen, Alt- und Neulatein, poetischen und prosaischen Wendungen nur 
auf eine halbes ungefahres Verstandnis des umnebelten Lesers rechnend die 
schulmeisterliche Verschrobenheit des Verf. bekundet." 

2 Non nisi in uersu. 

3 Admonendum est Petronium in quibusdam operis partibus polite et ur- 
bane scripsisse. 



Cap. II. Do uorbis pooticis '25 

quam a prosariis elegantioribus nonnulla frequentantur, progressu 
temporis quasi communia facta osse. Nam apud seriptores quarti 
saeculi, qui ad uulgarem sermonem propius accosserunt, paucis- 
sima inuenimus; uelut apud Luciferum Calar itanum, qui "der 
hervorragendste Vertreter des Vulgarlateins seiner Zeit" iure 
appellatur 1 : aequor femineus praescius uipereus, apud Filastrium: 
femineus pandere transl. praescius spiramen, apud Optatum Mileui- 
tanum: funus i. q. cadauer praescius Tartareus. 

Sed haec hactenus. Nunc ad singula uerba consideranda 
transeamus. 



I. Substantiua. 

a) declinationis primae. 

minae i. q. eminentiae murorum, quas pinnas dieunt (Seru. 
Aen. 4, 88). In lexicis testimonia e Verg. et Amm. solis affe- 
runtur (uide supra p. 10). Lindenbrog, Obss. p. 92 praeterea 
haec habet: Auien. ora 138 rigidaeque rupes atque montium mi- 
nae Ps. Rufin. Ios. bell. Iud. 3, 7 crebris etiam turribus in eo 
constructis minisque ualidissimis aptatis (Iosephus xapxepav xe 
SrcaXgiv). At alio loco 3, 8 idem scribit per murorum pinnas 
(Iosephus Ttepi xa^ iiKxX^eiq). E Vergilio autem ni fallor minae 
inusitate dictum, siue sensu primario seruato (cf. minari 'em- 
porragen', eminere) 2 siue metonymice pro muris minacibus exstat 3 , 
posteriores receperunt. 

primitiae translate dicitur pro initio 14, 1, 1 (1, 6) in aetatis 
adultae primitiis 21, 3, 5 (221, 5) 16, 3, 3 (74, 14) quibus uincendi 
primitiis laetus 24,2,6 (334,10) 25,2,7 (362,6) ante lucis primi- 
tias 26, 6, 16 (403, 24) ob principatus primitias 28, 6, 7 (482, 9} 
27, 3, 9 (424, 3) primitiis crebrisceniis seditionis in maius (premitus 
V corr. Petschenig) 31, 2, 2 (557, 9) ab ipsis nascendi primitiis. — 



1 Saepe testatur se ab omni scientia litterarum ethnicalium alienum libros 
rustico siue communi sermone descripsisse. Cf. W. Hartel, Arch. 3, 2. 

2 Cf. Walde p. 485 Seru. auct. Aen. 4, 88 hinc et 'eminere' dicimus, ut 
in primo (162) geminique minantur. Idem aliam quoque interpretationem 
commemorat: quidam 'minaeque' ad interrupta opera referunt, ut quae inperfecta 
sunt sic uideantur, quasi ruinam minentur. 

3 Cf. Conington-Nettleship et Ladewig-Schaper-Deuticke (ed. 12) ad loc. 



26 Harald Hagendahl 

Similis usus passim inuenitur apud poetas inde a Verg. Aen. 
11, 156 sq. primitiae iuuenis miserae bellique propinqui | durarudi- 
menta, in prosa apud Ps. Quint. decl. min. 315 (242, 12 R.) (imi- 
tatio uersus Yergiliani) Apul. met. 10, 29 (260, 15 H.) Plat. 1, 2 
(83, 15 Th.) Paneg. 2 (12), 34,1 Cod. lust. 1,17,2,11 (a. 533) 
i. q. elementa. 

terrigena 19, 8, 11 (172, 5) terrigenas illos non sinibus terrae 
emersos sed exuberanti pernicitate credimus natos, qui quoniam 
inopini per uaria uisebantur, oizapzoi uocitati humo exiluisse, uetus- 
tate rem fabulosius extollente, sunt aestimati. — Vox est poetis 
usitata: Lucr. Cic. carm. frg. 53 B. Ou. Sen. Med. 470 Lucan. 
3, 316. 4, 553 Val. M. 7, 629. 8, 107. 450 all. Sil. Stat. Theb. 1, 563. 
710. 2,573. 4,441. 556. 8,601. 10, 668 all. Claud. 21, 323. 26,31 
rapt. Pros. 3, 351 all. Prud. perist. 13, 37 all. Coripp. Ioh. 
1, 455. Dicitur de Gigantibus, de iis qui e dentibus serpentis a 
Cadmo et a Iasone satis nati sunt, de hominibus ceterisque ani- 
mantibus. More poetarum hanc uocem de Gigantibus adhibent 
Flor. 1, 17, 6 Paneg. 10 (2), 4, 2 Symm. or. 2, 21, de hominibus 
Clem. ad Cor. 39 (p. 37, 11 M.) quid enim poiest mortalis? aut 
quae uirtus terrigenis? Lact. inst. 2, 11, 9 terrigenas illos pueros 
Vulg. Aug. Mart. Cap. 2, 134 nulli fas adtrectare terrigenae 
9, 899. 921, de aliis rebus Apul. mund. 10 (146, 3 Th.) qui (uenti) 
^facti e telluris halitu constant, terrigenae nuncupantur Priscill. 
tract. 5, 86 terrigenis principatibus . 

ulna metonymice i. q. bracchium a poetis fere solis adhibe- 
tur: Catull. Prop. Ou. Calp. Lucan. 3,664 Val. Fl. 1,658 Sil. 
Stat. Nemes. Comm. instr. 1,34,11 Iuuenc. 1,200 Auien. 7 ies 
Claud. E prosa oratione praeter Amm. 15, 12, 1 (68, 9) cum illa 
(sc. uxor Galli) inflata ceruice suffrendens ponderansque niueas 
ulnas (Wm 2 BG uinas V) et uastas admixtis calcibus*emittere coe- 
perit pugnos ut catapultas tortilibus neruis excussas 1 haec testi- 
monia sola afferre possum: Sidon. epist. 9, 14, 2 Vict. Vit. 1, 49 
Ennod. opusc. 2,118 (323,18 H.) 2 . 



1 Parum uerisimile duco, id quod Lindenbrogio persuasum est, Ammiano 
obuersatum esse locum Plautinum Capt. 795 sqq. 

2 Iul. Val. 1, 52 (63, 31 K.) in carmine: Fassbender p. 11. 



Oap. II. Do uerbia poeticia 27 

b) declinationis secundae. 

ausa(-um) "uocabulum maximo epicorum, fictum ut uidetur, 
a Yergilio' 4 l . Poetis pluralis numerus longe usitatior est, siuo 
de compluribus factis audacibus, siue de uno agitur, ut Verg. 
Aen. 2, 535 sqq. at tibi pro scelcre, exclamat, pro talibus ausis \ 
di ... | persoluant grates dignas (sc. pro caede Politae) 12, 351. 
In prosam orationem Latinitatis argenteae receperunt Sen. Plin. 
uterque (singulis locis) Tac. quater, unde apud historicos nonnum- 
quam obuium fit. Ammiano soli usitatum (7 ies ). Dum a scrip- 
toribus singularis saepius adhibetur, Ammianus poetarum dicendi 
consuetudinem aemulatus, quin etiam supergressus pluralem tan- 
tum admittit: 15, 2, 10 (41, 11) ausorum fuisse participem 21, 11, 1 
(233, 8) nuntius . . . ausa indicans quorundam inmania 29, 1, 16 
(490, 12) ausa inmania (cf. Stat. Theb. 3, 236 sq. Plin. paneg. 
17,2) 22,11,5 (277,21) ad delatorum ausa feralia desciscebat 
26, 7, 5 (406, 9) adminicula ausis tumultuariis maxima conpararunt 
(de seditione Procopii) 26, 7, 8 (406, 19) ausa ingentia (cf. Ou. 
met. 7, 178 Yal. Fl. 2, 242. 5, 313 Stat. T^ieb. 10, 384) 28, 3, 5 
(464, 21) ausorum inlecebrosas pollicendo mercedes (agitur de Yalen- 
tino quodam, "qui ad res perniciosas consurgebat et nouas"). 

coeptum 2 inde a Lucr. occurrit, est uox usitata poetis (Yerg. 
6 ies Ou. 21 ies Yal. Fl. ll ies Sil. 29 ies Stat. 10 ies ) et historicis (Liu. 
9 ies Tac. hist. 9 ies ann. quater Amm. 15 ies soli frequentant), prae- 
terea in prosa oratione Latinitatis argenteae singulis uel binis 
locis apud Yal. Max. Curt. Sen. phil. Quint. Suet. Flor. itemque 
apud posteriores passim legitur. Plur. num. multo saepius quam 
sing. occurrit (Yerg. semper Ou. 15 ies Liu. 8 ies Tac. semper Amm. 
13 ies ), et propria ui seruata et de una re positus. — Ammianus 
more poetarum (uelut Yerg. georg. 1, 40 Ou. ars 1, 30 fast. 6, 652 
nunc ades o! coeptis, flaua Minerua, meis met. 1,2 sq. di, coeptis 
... | adspirate meis) de opere instituto ponit, uelut 15, 12, 6 
(69, 8) post excursum: euectus sum longius; sed remeabo tandem 
ad coepta 30, 4, 4 (535, 15) ad coeptorum cursum regrediar insti- 
tutum, de aliis rebus uelut 19, 1, 6 (157, 7) a gloriosis descisceret 
coeptis (i. e. a bello Eomanis illato) 21, 5, 5 (223, 19) si fortuna 
coeptis adfuerit (in oratione Iuliani, cum exercitum aduersum Con- 



1 Thes. II 1258 sq. Cf. testimonia Seru. auct. Aen. 2, 535. 12, 351. 

2 Thes. III 1430 sq. 



28 Harald Hagendahl 

stantium duceret, habita) 21, 12, 10 (236, 5) summa coepti pru- 
dentis aliorsum euasit 21, 13, 9 (241, 20) summa . . . coeptorum 
quorsum euaderet ambigens. 

contagium 15, 4, 4 (45, 6) nec contagia deinde ulla perpetiens 
(sc. E/henus, postquam lacum Brigantiam permeauit.) 23, 6, 24 
(314, 23) cuncta contagiis polluebat et mortibus (sc. labes primor- 
dialis) 30,9,2 (551,23) nullo contagio conscientiae uiolatus obsce- 
nae 1 . — Cum uox usitata contagio ad metrum heroum non qua- 
draret, poetae inde a Lucr. metri necessitate adacti aliam formam 
secundae declinationis contagia fecerunt, qua sola utebantur 2 . 
Nouum uocabulum in suam rem conuerterunt Sen. Curt. Plin. 
maior Flor., saepius tamen (7 ies ) singulari numero, plur. solus 
Plin. (bis); inde a Gell. Apul. in prosa oratione crebrescit. 

flabra 25, 5, 7 (373, 7) saeuientibus fiabris et mari. — Yoca- 
bulum poetarum proprium legitur apud Lucr. 6 ies Yerg. bis 
Petron. 134 u. Yal. Fl. Lact. Phoen. 74 Coripp. all., saepissime 
(38 ies ) apud Auien. In prosam orationem receperunt Apul. mund. 
3 (139,22 Th.) 11 (146, 9) 12 (147,8) 23 (159, 18) Tert. pall. 2 
Sol. 27,39 Paneg. 8 (7), 18,6 uentorum flabra praeuerterent 3 
Iul. Yal. 3, 13 (122, 19 K.) Mart. Cap. 1, 11. 6, 694 Ennod. opusc. 

4.22 (388,14 H.) 7,5 (412,8)9,10 (418, 16) flabra uentorum. 
Tantum pluralem recipit numerum teste Seru. georg. 2, 293, 
singularem tamen Macr. sat. 7, 8, 14 exhibet (Neue-Wagener I 
p. 695). 

fluenta 15, 10, 2 (63, 14) fluentis . . . Rheni 17, 4, 14 (111, 9) 
per maria fluentaque Thybridis (~ Yerg. Aen. 12, 35, uide supra 
p. 7) 18, 5, 3 (143, 12) qui locus Tigridis fluentis adluitur 22, 

8. 23 (266, 12) fluenta Callichori ex facto cognominati 22, 8, 46 
(271, 5) 22, 15, 27 (289, 10) 23, 6, 57 (322, 15) inmania Oxi fluenta 
24, 1, 6 (330, 25) 24, 1, 11 (332, 7) 24, 2, 12 (335, 23) 25, 6, 13 
(375, 19) his magnitudine fluentorum abreptis 27, 5, 5 (429, 6) 31, 
3, 8 (564, 7) amplitudine fluentorum Histri distinguitur (sc. Thra- 
cia) ab aruis. — Yox poetica, apud Lucr. Yerg. (quater) primum 



1 ~ Cic. Verr. 6, 183 ad quos conscientiae contagio pertinebit'. Michael p. 23. 
Vox contagio apud Amm. non exstat. 

2 Cf. Thes. IV 626 sqq., in primis testimonia ueterum ib. 625, 15 sqq. et 
apud Neue-Wagener I p. 644 allata. 

3 flabra coni. Livineius ex flaua codd. optt. fiamina codd. interpolati, 
sed clausula obstat. 



Gap. II. I)o uorbis poeticis 89 

obuia 1 , a scriptoribus, qui orationem suain poetioo quodam oolore 
quasi fuco illinore uoluorunt, inde a secundo p. Chr. saeculo 
passim adbibita: Flor. Apul. (Geisau p. 21) Arnob. nat. 1,2] 
(15,8 R.) olearum fluenta 4, 2 1 ( 1 58, 8 11.) fluenta mammarum lul. 
Val. (Fassbender p. 27) Symm. or. 2, 4. 20. 23 Paul. Nol. epist. 
13, 13 (94, 26 H.) 44, 4 (373, 6) Mart. Cap. 1, 14 (bis) 6, 638. 643 
Cod. Iust. 9, 38, 1 (a. 409) Eugipp. Seu. 3, 2. 10, 2 Ennod. uelut 
epist. 1,12,4 (22,23 H.) conloquii fluentis 5,8,5 (131,21 H.) 
Heliconis fluoita Cassiod. uar. 9, 6, 3. 10, 6, 3 eloquentiae tuae 
fluenta (= Hier. epist. 97, 3) Iord. uelut Get. 33 (cf. Wolfplin, 
Arch. 11, 362) Greg. Tur. Franc. 6, 29 (268, 12) Mart. 2, 26 
(619, 2). A nonnullis posterioribus eodem sensu ac flumina usur- 
patur: Eustath. Bas. hex. 3, 6 p. 896 c lndus fluuius omnium 
uiolcntior fluentorum Yen. Fort. carm. praef. 4 Ligerem et Ga- 
ronnam, Aquitaniae maxima fluenta. 

Plurale est tantum 2 , nisi quod inde ab Apul. sing. aliquotiens 
inuenitur: met. 6, 18 (142, 13 H.) Socr. 19 (29, 7 Th.) Sol. 19, 4. 
23, 16 Iuuenc. 1, 451 Auson. Mos. 419 Auien. 17 ies (plur. 9 ies ) 
Prud. perist. 12, 32 Paul. Nol. carm. 21, 715. 23, 134. 

c) declinationis tertiae. 

aequor pro mari aliquotiens legitur uelut 22, 8, 29 (267, 19) 
aequor . . . Euxinum 22, 8, 46 (271, 1) Pontus ... est . . . dulcior 
aequorum ceteris*. — Sollemnis est consuetudo poetarum mde 
ab Ennio 4 (frequentant Verg. lll ies Auien. 125 ies Claud. 41 ies ), 

1 Cf. tamen Norden, Aen. p. 226: "Vor Vergil ist fluenta nur bei Lucrez 
5, 949 iiberliefert, aber da Catull, der von Lucrez nicht beeinflusst ist, 64, 52 
fluentisonus zu bilden sich erlaubt, muss das Wort alterer Poesie anhoren". 

2 Similiter apud ueteres poetas Graecos, Homerum Hesiodum alios dico, 
ea uocabula, quae de aqua profluenti siue de agmine aquarum usurpantur, 
TTYjyat poai ^esfrpa, nisi plurali nmnero non occurrunt, a posterioribus etiam 
singulariter exhibentur: cf. Witte p. 4 sqq. 55. 176 sq. 235. 241. 255. Recte 
igitur uocabulum Graecum pz{)\i<XT0L in comparationem uocat Seru. Aen. 6, 327 
rauca fluenta] aut rheumata dicit aut bene pluraliter quia de tribus loquitur. — 
Est etiam, cur animaduertas flumina saepe a poetis contra scriptorum morem 
de aqua profluenti pluraliter dici. Cf. Schink p. 54 sq. 

3 Cf. etiam quae de plurali ritu poetarum adhibito in capite tertio dispu- 
taturus sum. 

4 Cf. Thes. I 1022 (in primis 1. 53—56) sqq. et testimonium e Cic. frg. 3 
allatum. — Krebs-Schmalz 1, 115. 



30 Harald Hagendalil 

inde a Sen. patre in prosam orationem passim sed caute acci- 
pitur l . 

altrix 2 tantum de rebus incorporalibus dicitur 15, 5, 38 (55, 7) 
quae res perniciosa uitiorum est altrix 20, 8, 11 (202, 21) adula- 
tione uitiorum altrice (AG alacrice V) depulsa* 23,6,25 (314,24) 
Cltaldaeorum . . . regio, altrix philosophiae ueteris. — "Vocabulum 
in primis poetarum est (primus utitur Pacuu.), raro apud scriptores 
legitur", e quibus hos dico: Cic. Flacc. 62 Tim. 37 diu. 2,45 
Colum. Plin. utrumque Gell. Apul. posteriores. 

funus translate pro corpore mortuo dicitur 15, 3, 2 (41, 24) 
impletisque funerum bustis^ 16, 12, 58 (101, 5) lapsus per funerum 
strues (cf. eiusdem capitis § 54 (100, 13) elati cadauerum aggeres) 
19, 6, 13 (168, 6) retectis sequenti luce funeribus, cum inter caeso- 
rum cadauera optimates inuenirentur 31, 13, 8 (591, 1) insiliens 
funerum moles. — Poetis haec significatio usitata est: Catull. 
(Friedrioh ad 64, 82 p. 344) Prop. Verg. saepe (Norden, Aen. 
p. 178)5 Val. Fl. 3,617 Sil. 2,647 Stat. Theb. 9,8. 10,7. 355 
Ach. 1,88 Iuu. 10,259 Claud. 3,155. 15, 361. 21, 101 all. Paul. 
Nol. carm. 31,280 (~ Verg. Aen. 9,491) Prud. c. Symm. 2,569 
Ennod. carm. 1, 20, 27 all. Coripp. saepe. Ut poetis ita scripto- 
ribus inferioris Latinitatis haec dicendi consuetudo familiaris est: 
Tac. ann. 13, 17 a maioribus institutum referens subtrahere oculis 
acerba funera (i. q. corpora immatura morte absumpta). 15, 71 
Ps. Quint. decl. min. 306 (200, 24 R.) uiuum funus gremio tuli 
decl. mai. 4, 22 (87, 21). 12, 26 (243, 24) saepius Apul. flor. 19 
(39, 19 H.) met. 4, 34 (101, 20 H.) uiuum producitur funus et 
lacrimosa Psyche comitatur non nuptias, sed exequias suas 8, 6 
(181,12) Iust. 12,6,11. 24,3,9 Paneg. 2 (12), 34, 2. 11 (3), 15, 3 
quanta frugum inopia, quanta funerum copia fu{er)it fame passim 



1 Sensu autem primario pro planitie inde a Cic. occurrit, cf. Thes. 1. 1. 

2 Thes. I 1770 sq., in primis testimonium Fortunatiani rhet. 3, 4 p. 123 H. 

3 /v/ Cic. Lael. 89 adsentatio uitiorum adiutrix: Michael p. 14. 

4 Tross uertit: "nachdem sie die Scheiterhaufen mit Leichen bedeokt, 
kehrten sie . . . zuriick". Ut uerbo implendi, ita ei, quod est complere, gene- 
tiuus annectitur 21, 13, 9 (241, 22) oppletoque multitudinis campo 25, 9, 6 (383, 10) 
uariae conplentur uiae qua quisque poterat dilabentium, id quod per omnem fere 
Latinitatem, licet admodum raro, fit. Cf. lexica, Thes. III 2091, 28 sqq. 2092, 
35 sq. 2093, 20 sqq. 

5 Cf. etiam Seru. Aen. 9, 491 funus lacerum tellus habet } dilaniatum cadauer : 
nam funus pro cadauere posuit. 



Cap. II. Do uorbis pooticis 31 

morbisquc grassantibus Dict. 2, 15 l . 4, 1 uiso Hectoris funere 
(paulo ante cadaueris) Aur. Vict. Eutrop. 7, 28, 6 Optat. 6, 7 
(155,12 Z.) Paul. Nol. epist. 18,8 (86,29) 31,5(278,14) Sedul. 
op. pasch. 3,11 Yict. Vit. 3,58 Eugipp. Seu. 44,7. 46,3. 

Deliberanti num e sermone poetarum hic usus originem 
duxerit, scrupulum tamen inicere potest, quod iam Varro rust. 
1, 4, 5 cum . . . omncs domus repletae essent aegrotis et funeribus 
ita locutus est 2 . 

gurges latiore sensu a poetis dicitur uel de mari ut Verg. 
georg. 4,387 in Carpathio . . . gurgite Aen. 11,913 gurgite . . . 
Hibero Ou. Lucan. 2, 210. 10, 66 Sil. 1,34. 15,250 Stat. 12, 228, 
uel de flumine ut Verg. georg. 4, 321 sq. gurgitis huius | ima 
(Seru. : id est Penei fiuminis) Ou. met. 5, 504 Stygio . . . gurgite 
Sil. 1, 197 Stat. Theb. 10, 504 Iuu. 2, 150. 3, 100. 14, 280, quorum 
uestigiis nisi fallor insistunt Arnob. nat. 3,31 (133,2 R.) rex 
salsorum gurgitum (~ Lucr. 5, 482 3 ) Lact. inst. 3, 18, 16 Lethaeum 
gurgitem Mart. Cap. 1, 14 primus gurges (i. e. amnis) ib. ex eodem 
dulcissimo gurgite 6, 640 ultra gurgitis (sc. Padi) ripas 8, 809 
Permesiaci gurgitis sitire fontes Greg. Tur. Mart. 2, 16 (614, 18). 
— Amm. 14, 2, 10 (6, 6) magnitudine angusti gurgitis sed profundi 
a transitu arcebantur (cf. supra: fluuii Melanis, alti et uerticosi) 
15, 4, 4 (45, 7) oceani gurgitibus intimatur (sc. Rhenus). Sed hoc 
loco paulo usitatiore significatione de undis siue aquarum magni- 
tudine adhibetur; cf. 18, 7, 9 (151, 9) Eufraten niuibus tabefactis 
inflatum late fusis gurgitibus euagari 22, 8, 3 (261, 18) unde (sc. 



1 Notabili breuitate sermonis duae notiones hoc loco conf unduntur : ueluti 
publicum funus eius crematum igni aureo uasculo sepultum est. Dedeeichs praef. 
p. xxxix (ed. Bonnae 1833) recte explicat: "funus eius (i. e. cadauer) ueluti 
publicum funus esset . . . igni crematum est". 

2 Illud quoque animaduertendum est pari modo exsequiae non numquam 
in posteriore Latinitate sensu concreto poni: cf. Eutr. 7,18,4 exequias Neronis 
quae humiliter sepultae fuerant honoraret 9, 2, 3 exequias Romam reuexit Kul. Fest. 
22 exsequias eius Romam . . . deduxerunt (haec a Georgesio laudantur) Amm. 29, 
2, 23 (501, 12) impie peremptorum exsequiis suffragantibus ad praefecturam uenisse 
(Buchele uertit: "nur durch Ftirsprache der schandlich gemordeten Todten") 
Prud. ditt. 153 sq. campus Acheldemach . . . | . . . exsequias recipit tumulosus hu- 
mandas. Similem uocis sepulturae pro sepultis reliquiis positae usum contra 
libidinem editorum tutati sunt Sjogren, Eranos 13 (1913) p. 140 sq. et Lofstedt, 
Tert. I p. 95 sq. 

3 Constat Arnobium multa e Lucretio hausisse, cf. Spindler p. 3 — 11. 
Hunc autem locum non animaduertit. 



32 Harald Hagendahl 

Lesbo mare Aegaeum) gurgitibus refluis (G fluis Y) . . . Troada 
perstringit (cf. Plin. nat. 2, 219 introrsus in Pontum numquam 
refluo mari) 22, 15, 13 (286, 12) gurgitum nimietate umectans diutius 
terras (Nilus). 

iubar 27, 4, 7 (426, 12) unde eo(um) iubar (WAG iuuar Y) 
exsurgit 28, 4, 3L (475, 6) exoptato die equestrium ludorum inlucis- 
cente nondum solis puro iubare (Ym 3 AG codd. recc. iuuaret MY) . . . 
festinant. — Yocabulum poetis usitatissimum 1 (affero Enii. trag. 
336 Pacuu. trag. 347 Lucr. bis Yerg. semel Aen. 4, 130 Ou. Colum. 
10, 294 Petron. 89 u. 39. 54 Sen. trag. Lucan. 5, 456 Mart. Yal. 
Fl. Sil. 12, 637 Stat. 15 ies Lact. Phoen. 42 Iuuenc. 3, 1 Auien. 
8 ies Claud. Prud. cath. 2, 77 Mart. Cap. 9, 912 Ennod. carm. 1, 9, 38) 
in prosa oratione apud hos solos inueni: Plin. nat. 2, 91 (de cometis) 
Apul. met. uelut 1, 18 (16, 7 H.) Symm. or. 1, 7 Cassian. inst. 
8, 12 spiritus sancti splendidissimum iubar Salu. eccl. 2, 4 iubar 
sacri fulgoris Ennod. opusc. 1, 41 (272, 13 H.) ortum iubaris, 
translate uelut dict. 7, 5 (444, 19 H.) iubar dictionis Greg. Tur. 
Franc. 1, 47 (54, 32) aeterna rnihi uita tanquam magnum iubar 
inluxit. 

pignus i. q. filius bis dicitur: 19,2,1 (158,11) postquam 
narrauit filium regis Grumbatis, dum pater Amidenses ad dedi- 
tionem hortatur, occisum esse, pergit: placuerat busto urbis sub- 
uersae expiare perempti iuuenis manes; nec enim Grumbates, inulta 
unici pignoris umbra, ire ultra patiebatur. Item in oratione Ya- 
lentiniani 27, 6, 8 (431, 9) Oratianum hunc meum adultum, quem 
diu uersatum inter liberos uestros commune diligitis pignus. — 
Quae de hac uoce Funck 2 uerba fecit, supplenda esse censeo: 
"Wahrend die altere Prosa" inquit "z. B. Liuius, Curtius und 
Tacitus pignora nur allgemein auf die durch Yerwandtschaft 
Yerbundenen anwendeten, tritt von Cyprian an bei den christ- 
lichen Schriftstellern das Wort mit unter die prosaischen Er- 
satzworter fiir liberi; bei Lactantius, Hegesippus, Ambrosius u. a. 
bis auf Cassiodorius hinab, ja auch bei Ennodius und Iordanis 
und selbst auf einer Inschrift . . . sind Beispiele bemerkt worden. 
Es bedarf kaum des Hinweises, wie vortrefflich ein so inniges 



1 Interdum est masculini generis, cf. Georges, Neue-Wagener I p. 979. 

2 Was heisst 'die Kinder'? Arch. 7, 101. Haud me fugit hunc uirum 
doctum tantum de plur. num. pignora pro liberis adhibito disputare, sed quod 
de hoc dicit, etiam de sing. uerum esse mihi persuasi. 



Oap. II. De oerbia pofeticis 08 

Wort dein Geiste der Liebe, welrhe das Christentum predi^te, 
entsprach". Haudqnaquam enim hanc uocem pro UberU nudam 

positam apud scriptores eeelesiastieos, e «]iiibus e. g, pauCOi 
profero: Cypr. moit. 10(302,9 H.) eleem. 19 (888» 11) r/ort. 11 
(840,18) (plur.) Hier. epist, 82, 1 (sing.) Paul. Nol. epist. 29,9 
(255, 11 H.) (sing.) Oros. hist. 1, 12, 10 (plur.) Sedul. op. pasch. 
2, 10. 3, 9 amissi pignoris (filiae) cladc Salu. gub. 4, 44. 5, 39 plur. 
7,102 sing. Vict. Vit. 1,25 (plur.) Alc. Auit. epist. 5(32,23 P.) 
(sing.) Ennod. uelut epist. 2, 19, 2 (60, 12 H.) 3, 15, 3 (83, 4 H.) 
unici pignoris, solos, sed pari modo apud complures profanos 
eiusdem fere temporis inuenimus, uelut Iust. 26, 1, 8 (sing.) Sol. 
53, 15 (sing.) Cod. Iust. 10, 32, 4 (a. 285) ad uicem naturalis pig- 
noris (opponitur filio adoptiuo) Paneg. 7 (6), 3, 2 ShA semel Auid. 
9, 4 pignora Symm. epist. 2, 19. 3, 6, 3. 4, 20, 3 (sing.) Mart. Cap. 
1, 25. 9, 898 (plur.) Nouell. Valent. 24, 1, 2 (a. 447) siue unicum 
pignus siue plures . . . filios. Fluxit autem hic usus in prosam 
orationem e poetis, quibus inde ab Ouidio familiarissimus est 
(cf. Funck). 

Agmen claudant uocabula neutrius generis suffixi -men ope 
formata, quae e sermone poetarum prodiisse puto. Atque horum 
aliquot a poetis pro formis in -mentum desinentibus metri com- 
moditate ficta esse uidentur. Constat enim poetas has uoces lentas 
ac molestas omnino fugisse, breuioribus in -men cadentibus fauisse \ 

curuamen 2 haud scio an ex Ouidio hauserit, qui hanc uocem 
solus frequentat (9 ies ). Tn digressionibus bis reperitur 20, 3, 8 
(187, 20) latet parumper umbrata (luna) tumque nigrantibus in- 
uoluitur globis, si sol ut sferae inferioris curuaniine circumfusus, 
mole obsistente terrena, radiis eam suis inlustrare non possit 3 

1 Cf. Bednara, Arch. 14, 590 sq. Norden, Aen. p. 195. Gemellas uoces 
huiusmodi comparauit C. Paucker, Subindenda lexicis latinis a quinti potissi- 
mum p. C. seculi scriptoribus (Mel. greco-rom. T. III (1874) p. 430 — 433). 
Praeter libros a Bednara laudatos hi quoque conferendi sunt: Paucker, Hier. 
p. 40 — 42. 158 Goelzer p. 59 — 62 E. B. Lease, A syntactic stilistic and me- 
trical Study of Prudentius. Thesis Baltimore 1895 p. 44 sq. F. T. Cooper, Word 
Pormation in the Eoman sermo plebeius. New York 1895 p. 84 — 88. Substantiua 
Ammianea utriusque suffixi ope formata collegit Liesenberg I p. 7 — 9. 

2 Cf. Thes. IV 1540. 

3 Buchele p. 322 uertit: "wenn die Sonne durch die Kreisbewegung der 
untern Erdkugel, indem also die Masse des Erdkorpers dazwischen tritt, ver- 
deckt wird und mit ihren Strahlen jenen nicht erleuchten kann". 

3 — 24391 Harald Hagendahl. 



34 Harald Hagendahl 

20, 11, 26 (213, 13) irim . . . spatioso curuamine sinuosam (in Thes. 
eonferuntur Ou. met. 6, 63 sq. qualis ab imbre solet percussis 
solibus arcus | inficere ingenti longum curuamine caelum 11, 589 sq. 
induitur uelamina mille colorum \ Iris et arcuato caelum curuamine 
signans). — Praeterea singulis uel binis locis adhibetur a Sil. 
Plin. min. Grell. Claud. Fulg. myth. 

germen translate i. q. progenies proles 26, 9, 3 (412, 20) Con- 
stanti filiam paruulam cum matre Faustina . . . lectica circumferens 
secum, ut pro imperiali germine, cui se quoque iunctum addebat 
(sc. Procopius), pugnarent audentius. — Pari modo a poetis aeui 
imperatorii de animantibus adhibetur 1 : Nemes. cyn. 146 sua ger- 
mina (i. e. catulos canis) Claud. rapt. Pros. 2, 76 sq. Nympharum 
coetus et celsa Tonantis | germina (i. e. Musas) carm. 10, 39 
o patrui germen (i. e. filia) 22, 239 Prud. cath. 10, 24 germen (i. e. 
originem) ab aethere traxit cath. 12, 46 germina (i. q. filii) Cypr. 
Gall. exod. 32. 98 natarum germina septem Mart. Cap. 9, 913 u. 
uerenda . . . caeli germina (sc. Musae) Yen. Fort. carm. 2, 4, 34 
e germine (i. e. stirpe) Dauid. In prosa oratione hanc uim habet 
apud Iust. 18, 3, 19 exstirpato seruili germine (i. e. genere) Paneg. 
7 (6), 2, 5 2 Oros. hist. 6, 1, 14 Ennod. saepissime uelut epist. 4, 10, 1 
(105, 24 H.) Greg. Tur. uit. patr. 13, 3 (717, 6) germen stirpis eius. 

gestamen sensu passiuo, id quod geritur 16, 5,4 (76, 1) pilam 
tenebat argenteam (Alexander Maguus), ut cum neruorum uigorem 
sopor laxasset infusus, gestaminis lapsi tinnitus abrumperet som- 
num. — Plerumque a poetis, in primis de ornamentis, adhibetur 
uelut a Verg. bis Ou. Val. Fl. Sil. Stat. Theb. 5,417. 10,643 
silu. 2,1,128. 4,6,45 Iuu. 2, 99 3 Coripp. Ioh. 3,70. In prosa 
autem oratione raro (nec ante Plin. nat.) inueni apud Apul. met. 
8,28 (199,14 H.) 11,4 (269,2) 11,9 (272,25) flor. 9 (12, 8 H.) 
Sol. 2, 41 Iul. Val. 2, 36 (107, 11) Mart. Cap. 4, 328. — Sensu 



1 At Oa. met. 9, 280 impleratque uterum generoso semine cum codd. Ehwald 
et Magnus; germine Heinsius e codd. deperditis hausit. 

2 qui non plebeia ge(r)mina sed imperatoria(m) stirpe(ni) rei publicae propa~ 
gatis. — gemina corr. codd. dett. Sic ego cum Chruzandero p. 28 leuiore cor- 
rectione legendum esse censeo potius quam cum Baehrensiis: qui non (jper) 
plebeia germina, sed imperatoria stirpem r. p. propagatis. 

3 ille tenet speculum, pathici gestamen Othonis. Austerus ille morum casti- 
gator, ut praeclare praedicat Friedlaender, quo magis indignationem e dissi- 
militudine morum ac temporum moueat, haud obscure significat Verg. Aen 
3, 286 clipeum magni gestamen Abantis. 



Cap. II. Do uorbis pooticis 35 

actiuo legitur apud Val. Fl. Tac. Sedul. op. pasch. 4, 22 Greg. 
Tur. Franc. 1,4 (36,4) (de aotu gestandi). 

moderamen i. q. moderatio l 15, 10,7 (64, 19) iusto modera- 
mine rexerat suos 22,16,22 (294,17) latis iusto moderaminc le- 
gibus 25, 1, 9 (359, 5) abiecti sunt autem sacramento . . . uexilla- 
tionum tribuni: hoc enim correctionis moderamine leniori . . . con- 
tentus est imperator 30, 9, 5 (552, 15) hoc moderamine principatus 
inclaruit, quod inter religionum diuersitates medius stetit. Pluralis 
occurrit in oratione Valentiniani 26, 2, 6 (393, 20) prae me fero . . . 
nec speranti nec adpetenti moderamina orbis Romani mihi . . . 
uestras detulisse uirtutes (cf. Claud. carm. min. 30, 46 moderamina 
mundi 2 ). — Primus hanc uocem Ou. exhibet (Linse p. 32) et 
proprie ut met. 15, 726 innixus moderamine nauis (i. e. guber- 
naculo) et translate pro moderatio (Cic), quae forma a carmine 
heroo abhorret, ut met. 6, 677 sceptra loci rerumque capit mode- 
ramen Erechteus. Est autem poetis (Lucan. Sil. Stat. Iuuenc. 
Auson. Auien. Claud. Paul Nol. Prud. Cypr. Gall. Sedul. Coripp. 
Ven. Fort.) usitata, sero in prosam transiit: Apul. mund. 30 
(167, 3 Th.) Ulp. dig. 2, 12, 7 Nouatian. Cypr. epist. 30, 5. 8 
Chalc. Iul. Val. 1, 44 Symm. (Schulze, Symm. p. 158) Ambros. 
Hier. adu. Iou. 1, 14 3 E-ufin. Orig. in gen. 3,2 Salu. gub. 1,5 
Eustath. Bas. hex. 1, 2 p. 870 A . 8, 3 p. 948° Sigism. Alc. Auit, 
epist. 94 (102,2 P.) Cassiod. uar. 3,46,1. 7,1,1 Cod. Theod. 
1, 10, 4 (a. 391) 8, 5, 47 (a. 385) 11, 30, 64 (a. 412) Cod. Iust. 
6, 22, 8 (a. 521). 

molimen. Huius uocis sola forma molimine pro moli- 
mento, quod omnino non exstat, uel molitione 4 ter adhibetur 

1 Moderatio exstat 21, 16, 5 (247, 4) edendi potandique moderatione ualetudi- 
nem ita retinuit firmam, ut . . . 

2 Pluralis numerus omnino raro et apud poefcas fere solos inuenitur: 
Ou. met. 3, 644 obstupui capiatque aliquis moderamina (i. q. gubernacula) dixi 
Sil. 16, 417 sq. sero moderamina equorum \ discentem Stat. Theb. 10, 183 subit ad 
uidui moderamina claui silu. 3, 2, 29 pars demittat aquis curuae moderamina 
puppis Iuuenc. 1, 185 scripserat antiquae Moyses moderamina legis 1, 493. 3, 421 
Carm. ad senat. 65 Ambr. off. 1, 47, 228 nec ulla sentit (sc. appetitus) aurigae 
moderamina (i. q. habenas) Auien. Arat. 792 redderet aetherii Phoebo moderamina 
cursus (Phaethon) Cypr. Gall. iud. 476 rector . . . moderamina liquit (cf. 455 
sceptrumque tenet) Cod. Iust. 6, 22, 8 (a. 521) suae condant moderamina uoluntatis. 

3 Paucker, Hier. p. 42 hoc uocabulum inter ea exhibet, 'quae testimonio 
prosali anteriore adhuc carebant*. 

4 14,9,4 (26,20) adminicula futurae molitioni (i. q. conatui) pollicitos (cursus 
tardus £ ~ , ~ £ ^ ~). 



36 Harald Hagendahl 

et ita quidem, ut ad clausulam efficiendam semper necessaria sit : 
18, 5, 2 (143, 10) fugam . . . ingenti molimine conabatur (£ *» ^, ~ ~ £ ^) 
24,4,7 (341,22) haec clum magno molimine conparantur (Z „ *,, 
~<%,£~) 29,1,6 (488,15) quae ingenti molimine iam praestructa 
(£ ~ ~, ~, ~ £ ~). — Est uox a poetis inde a Lucr. Hor. Ou. pro 
molesta uoce molimentum (Sisenna Caes. Liu.) usurpata 1 . In 
prosa oratione praeter Liu. 2, 56, 4 nisi apud posteriores non 
inueni: Arnob. 6, 13 (225, 11 E.) ShA Hadr. 19, 12 Paneg. 3(11), 
6,2. 12(9), 19, 1 lul. Val. 3,35 (i. q. moles, Fassbender p. 12) 
Paul. Nol. epist. 24, 9 Mart. Cap. 2, 169 Cod. Theod. 16, 8, 25 
(a. 423) Cod. Iust. 11,43,6 (a. 440?). 

munimen 15, 10, 1 (63, 9) hanc Galliarum plagam . . . muni- 
mina claudunt undique natura uelut arte circumdata (sc. maria 
flumina montes). Munimen et munimentum, ut quidque nu- 
mero oratorio fauet, de armis adhibentur: 17, 13, 28 (133, 15) 
armorum abiecto munimine (cursus tardus) 19, 7, 3 (168, 19) ferrea 
munimenta membrorum (cursus planus) 2 . — Vox est poetarum 
fere propria, pro molestiore forma munimentum (Caes. Sall. 
Liu., cf. Krebs-Schmalz 2, 115) inde a Verg. Ou. usurpata; in 
prosa oratione quarto demum saeculo, si indicibus credimus, 
obuia: ShA Marc. Aur. 14, 6 Pallad. Sjmm. rel. 44, 1 Vulg. 
Paul. Nol. epist. 4, 2. 18, 7 Kufin. Orig. in exod. 5, 5 Cassian. c. 
Nest. 2, 2, 5. 7, 30, 3 Veg. mil. 4, 29 all. Eustath. Bas. hex. 1, 9 
p. 876 c 6, 5 p. 926 B Cod. Theod. 14, 16, 1 (a. 409) 16, 7, 4 (a. 391) 
Cod. Iust. 4, 35, 22, 2 (a. 506) Ennod. epist. 1, 4, 5 (8, 20 H.) 
opusc. 1, 7 (263, 12 H.) all. Cassiod. uar. 12, 17, 2 Iord. Get. 
55. 210. 

spiramen 17, 7, 11 (118, 9) uentorum . . . spiramina 19, 4, 6 
(162, 19) emittendis corporis spiraminibus 20, 11, 26 (213, 10) halitus 
terrae calidiores et umoris spiramina conglobata in nubes 22, 8, 46 
(271, 2) concrescat aer ex umorum spiramine saepe densetus. — 
Siue de loco, per quem aliquid exspiratur, siue de spiritu dicitur 
a poetis aeui imperatorii 3 : Lucan. Sil. 12,144 Stat. Theb. 2, 70. 

1 Pluralis huius substantiui rarissime occurrit: Ou. met. 15, 578 Pont. 
1, 2, 75 Iuuenc. 1, 521. 2, 18. 308. 599 Paul. Nol. carm. 18, 414. 

2 Munimentum praeterea saepissime (41ies) de loco munito dicitur, uelut 
18, 6, 13 (147, 8) Amudin munimentum infirmum. 

8 Spiramentum exhibent Verg. Vitr. Ou. Colum. Sen. rhet. Plin. mai. 
all. — Amm. translate i. q. mora 14,7,15 (21, 17) 29, 1,40 (495,15) sine spira- 
mento uel mora. 



Oap. II. 1)»' aerbia poeticis 'tf 

4,96. 8, 222 all. Iuuenc. Claud. Paul. Nol. Prud. Sedui. Gbripp. 

all.i in prosa oratione ab Arnob. nat. 7, 28 (261, 30 R,.) interclusis 
spiraminibus (i. q. naribus) Vulg. (ROnsch, It. p. 26) Hier. (Gokl- 
zer p. 60) Filastr. 152, 1 spiramen quod accepit Adam Oros. apol. 
16, 11 Veg. mil. 4, 38 secundo spiramine (i. q. uento) 4, 42 Eustath. 
Bas. hex. 5, 4 p. 913 B 8, 4 p. 950 A Iord. Get. 5 uentorum spira- 
mine quiescente. 

cl) declinationis quartae. 

adsultus l , uoce a Verg. ficta: Aen. 5,442 uariis adsidtibus 
inritus urguet, mirum in modum Ammianus delectatus est. Nam 
cum secundum Vergilium abl. plur. singulis locis Tac. Cypr. 
Gall. Mart. Cap., alium casum Prud. semel et Greg. Tur. bis 
exhibent, multo plura exempla ipse praebet. Atque plerumque 
(6 ies ) abl. sing. legitur, uelut 27, 10, 6 (440, 16) ne repentino in~ 
uaderentur adsultu, quater abl. plur., uelut 20, 11, 15 (210, 13) 
ferire muros adsultibus densis (de ariete), semel acc. plur. 24, 8, 5 
(356, 1). 

affatus 2 29,6,4 (519,23) nullis adfatibus delinitis his. — 
a Vox poetarum et rhetorum" apud Verg. Aen. 4, 284 primum 
obuia, usque ad Ps. Quint. decl. Frontonem Apul. Sol. Paneg. 
nisi apud poetas non legitur, inde in carminibus rarescit, in ora- 
tione soluta et proprie et translate pro epistula frequentatur. 

fastus 3 apud poetas solos legimus inde a Catull. Verg. usque 
ad Curt. Sen. phil. Petron. (singulis locis); scriptoribus exeuntis 
Latinitatis familiare fit. Pluralis numerus a poetis praefertur, 
in prosa raro nec ante Tac. inuenitur 4 . Ammianus sing. 8 ies , 
plur. 6 ies exhibet: 14,1,1 (1,9) efferebatur in fastus 14,11,26 
(36, 8) mortalitatis uinciens fastus (Adrastia) 16, 7, 8 (80, 8) po- 
tentiae fastu saperbior 16, 12, 3 (91, 16) 17, 5, 2 (113, 29) 17, 13, 5 
(129, 3) cum genuino fastu . . . uenere 17, 13, 12 (130, 8) 18, 3, 6 
(140, 30) 19, 11, 13 (178, 18) 5 27, 7, 9 (435, 1) 27, 9,4 (437,25) 
28, 5, 8 (478, 15) 30, 7, 10 (547, 16). 

1 Thes. II 913. 2 Thes. I 1174 sq. 

3 Thes. VI 328 sqq. * Cf. tabellam in Thes. compositam. 

6 Audito quod . . . in abrupto staret adhuc imperator, antiquissimum omnium 
exercitus ratus eum iuuare, (nondum enim exemptum periculis aestimauit salutis,) 
fastu fidentior . . . semet inmersit. Recte Claek post salutis distinxit, praue Am- 
max Thes. 1. 1. 329, 84 genetiuum salutis a participio fidentior pendere censet. 



38 Harald Hajjendahl 



flatus translate dicitur de fastu ac superbia plerumque in 
nom. siue acc. plur.: 14, 6, 22 (17, 14) inanes flatus quorundam . . . 
aestimant 14, 10, 14 (30, 14) mitigemus ferociae flatus 27, 9> 5 
(438, 4) horum (sc. militarium) flatus et pondera . . . mollientes 
(cf. paulo supra (437, 25) militares fastus) 29, 6, 3 (519, 16) genui- 
nos mitigare nequiens flatus, quibus praefecturae accesserat tumor. 
Sing. num. 20, 9, 4 (205, 12) tumenti flatu deposito 30, 3, 4 (533, 7) 
uenit inmane quo quantoque flatu distentus. — Usus est poeta- 
rum: Verg. Aen. 11,346 det libertatem fandi flatusque remittat 1 
Yal. Pl. Stat. 2 Sen. Ag. 248 Sil. 2, 288 Claud. 22, 159 carm. min. 
23, 19 3 Paul. Nol. carm. 25,132. Scriptores autem orationis so- 
lutae ab eo abhorruisse uidentur 4 , nam praeter Ammianum non 
inueni nisi Ennod. opusc. 3, 105 (358, 6 H.). 



II. Adiectiua. 

A. Simplicia. 

a) in -eus exeuntia. 

Horum adiectiuorum in litteris totius Latinitatis Pauoker 277 
computauit 5 , quorum 87 (i. e. 31,5 %) nisi apud posteriores non 
inueniri, reliquorum 60 (i. e. 31,5 %) a poetis aut solis aut prae- 
ter ceteros aut certe primis usurpari affirmat. Atque horum 
Vergilius magnam partem finxisse uidetur, metrica ratione haud 
raro coactus 6 , uelut pro forma carmini heroo repugnanti uiperinus 

1 Seru. ad. loc: aut 'ponat superbiam' aut 'nostros flatus remittat', id est 
nobis respirare concedat. 

- Praeter Ou. ars 1, 715, ubi nunc fastus legitur, hi soli a Forc.-Corr. 
laudantur. 

3 flatusque remittat imitationem esse uersus Vergiliani, quem supra attuli, 
neque Birt neque Trump adnotant. 

4 At simili translationis genere spiritus plerumque plur. num. de animo 
insolenter elato dicunt ut Caes. Gall. 1, 33, 5 tantos sibi spiritus, tantam arrogan- 
tiam sumpserat, cf. Krebs-Schmalz 2, 599. 

5 Vorarb. I p. 105 — 110. Quo numero tamen adiectiua possessiua a no- 
minibus propriis formata uelut Apollineus non continentur, cf. p. 106 adn. 

6 Norden, Aen. p. 218 15 adiectiua enumerat, quae "die teils durch Vers- 
zwang, teils durch das Streben nach Kiirzen bedingten Neubildungen Vergils" 
designat. Accedunt alia: arbuteus arundineus croceus fraxineus funereus galba- 
neus rubeus stuppeus, quae si Ladewigo et lexicis credendum est, apud Vergilium 
itidem primum occurrunt. — Cf. etiam Bednara, Arch. 15, 228. 



Cap. II. De uerbis pooticis 39 

commodiorem in -eus desinentem uip&r&us substituit l . Poetarum 
inuenta cum alii aeui posterioris scriptores tum Ammianus haud 
pauca receperunt 2 . 

aequoreus 3 22, 8, 9 (2(53,8) (Bosporus) in aequoream panditur 
faciem 23, 6, 26 (315, 9) fluuii . . . multi per haec loca discurrunt . . . 
per harenosas angustias, quae a rubro prohibent Caspium mare, 
aequoream multitudinem inundantes 4 . Uterque locus in excursu 
geographico exstat. — "Adi. a neotericis formatum, quo maxime 
delectabatur 0u. ? quarto demum saeculo receptum pedestribus" 
(sc. Heges. Ambr. SeduL). 

arboreus 5 , plerumque attributi uice fungens pro genetiuo 
arboris uel adiectiuo arborarius (Cato Yarro alii) a poetis (Laber. 
Verg. Prop. Ou. Stat. aliis) metri commoditate uel necessitate 
adhibetur 6 , quorum uestigiis praeter Plin. mai. scriptores quidam 
aeui posterioris uelut Cypr. Macr. Sedul. insistunt. Quod ad 
Ammianum attinet, Vergilianum illud arborei fetus (cf. Kone 1. 1.) 
semel admisit (uide supra p. 9 sq.). 

femineus 7 14,1,8(3,7) lenitate feminea 29,5,28 (513,3) 
destinatione feminea. Adi. femininus apud Amm. non exstat. — 
"Vocabulum potissimum poetarum (primum Cic. carm. frg. 33, 18)" 
pro uoce prosaica femininus 8 , quae metro dactylico aptari non 

1 Vide infra p. 40 sq. 

2 Adiectiua materialia in -eus desinentia Ammianus multa exhibet, quibus 
enumeratis Liesenberg I p. 32: "Diese, meistens Farbe oder Stoff bezeichnenden 
Adj." inquit "hat A. also fast alle der Dichtersprache entlehnt", in quo tota 
uia errat. Plurima enim a scriptoribus optimae Latinitatis haud aliena fuisse 
noscuntur: flammeus Cic. gramineus Cic. igneus Ehet. Her. Cic. linteus Cic. Nep. 
Liu. plumeus Cic. purpureus Cic. querneus Cato sanguineus Cic. saxeus Cic. Sall. 
Vitr. uimineus Caes., duo ipse nouauit: canneus coriaceus. Restant autem haec: 
iliceus Stat. Sic. Flacc. luteus Plaut. Verg. Tib. all. puniceus Plaut. Verg. Ou. 
stuppeus Verg. Ou. all. sulphureus Enn. Verg. Ou. all., quae quoniam casu fac- 
tum esse potest, ut apud poetas fere solos occurrant, melius omittenda putaui. 

3 Thes. I 1027 sq. 

4 Buchele uertit: "zu zahlreichen Seenflachen austreten". Lectione tra- 
dita uera sit an ex coniectura Petschenigi aequorea multitudine scribendum, haud 
diiudicauerim. 

6 Thes. II 428 sq. 

6 Cf. Kone p. 106 Bednara, Arch. 14, 593. 

7 Thes. VI 465 sqq. Cf. etiam Bednara, Arch. 15, 226 adn. 10 Goelzek 
p. 151. 

8 Praeter Titin. com. et Auson. non nisi apud scriptores (inde a Varrone 
occurrit: Thes. VI 467 sqq. 



40 Harald Hagendahl 

potest, adhibitum, apud scriptores argenteae Latinitatis raro, 
saepius inde ab Apul. legitur. 

funereus 17,7,5 (117,5) latentes retexit funereas strages 
26, 10, 12 (417, 5) funereas delationes adsciscens 29, 5, 46 (516, 20) 
latronem funereum 31, 7, 16 (575, 8) funerea multa perpessos. — 
Adiectiuum a Verg. quod sciam primum admissum l , sensu latiore 
i. q. funestus exitialis epicis potissimum (Ou. Sen. trag. Lucan. 
Val. Fl. Stat. Auson. Claud. Prud. Paul. Nol. Coripp.) familiare, 
sero in prosam orationem transiit: Ps. Quint. decl. mai. 10, 16. 
15, 10 (Apul. met. 4, 33 in carmine operi inserto) Sedul. op. 
pasch. 3, 8 Salu. gub. 6, 84 Eugipp. Seu. 14, 1 Iord. Get. 256. 258. 

litoreus non inuenitur nisi in excursibus geographicis 22, 8, 9 
(263, 10) 23, 6, 70 (325, 15) litorea nauigatio 23, 6, 11 (311, 23) di- 
mensione litorea. — Adi. a Verg. Aen. 3, 390. 8, 43. 12, 248 pro 
litoralis (Catull.) fictum 2 poetarum fere proprium est: Ou. 
Lucan. 9, 296. 441 Sil. 8, 432 Stat. Theb. 6, 304 silu. 3, 2, 38 
Ach. 1,285. 702 Coripp. Ioh. 6,385. Cf. tamen Seru. auct. Aen. 
8, 43 sane et litoreis et litoralibus dicitur. E prosa oratione tan- 
tum Eustath. Bas. hex. 7, 1 p. 937 A 7, 5 p. 942 B afferre possum. 

sidereus 20, 3, 12 (188, 18) siderea corpora (in excursu de 
defectione solis). — Vox a Verg. ficta (Norden, Aen. p. 218), 
poetis usitatissima : Prop. Ou. Manil. Sen. trag. Colum. Val. Fl. 
Sil. Mart. Stat. Auien. Claud. Paul. Nol. Cjpr. Gall. Sedul. Co- 
ripp. In prosam orationem receperunt Apul. met. 6, 28 (150, 14 
H.) mund. 1 (138, 1 Th.) 22 (158, 10) Plat. 1, 10 (93, 11) ShA 
Diad. 3, 3 Paneg. 3 (11), 6, 4 Hier. in Matth. 21, 15 p. 166 Symm. 
rel. 3,20 Mart. Cap. saepe ut 1,68. 90. 94. 2,102. 8,807. 811 
(bis) 9, 896. 922 Sedul. saepe ut op. pasch. 2, 4 splendore sidereo 
4, 22 imperium (i. q. caeleste) Claud. Mam. anim. p. 148, 13. 

uipereus 22,11,3 (277,12) iram in Georgium uerterunt epi- 
scopum, uipereis (ut ita dixerim) morsibus ab eo saepius adpetiti 
(Alexandrini) 3 . — Forma a Verg. Aen. 6, 281. 7, 351. 753 nouata 



1 Cf. Ladewigii adnot. ad Verg. Aen. 7, 337 (ed. 6). Quam ob rem a 
Nordeno, Aen. p. 218 inter adiectiua in -eus exeuntia, quae Verg. finxerit, et 
a Bednara, Arch. 15, 228 inter uocabula, quae a prioribus poetis dactylicis 
nouata Ou. in usum suum conuerterit, haec uox omissa sit, nescio. 

2 Cf. Norden, Aen. p. 218 Bednara, Arch. 14, 592 sq. 

3 15, 3, 3 (42, 3) cum EBG legendum est ferinis morsibus pro fericiis V. — 
uipereis Traube. 



Cap. II. I)o uorbis pooticis 11 

pro adiectiuo uiperinus (Acc.), quod metro heroo non quadrat 1 , 
poetis dactylicis solis (Ou. Sen. trag. Lucan. Mart. 7, 12, 7 Val. 
Fl. 7,250 Sil. 13,611 Stat, Theb. 3,285. 0,8. 7,579. 10,014 
Apul. met. 4,33 in uersu Iuuenc. 1,328 Claud. 2,9. 3,281. 
21, 263 Cypr. Gall. gen. 105 all.) adamata, sero a pedestribus, 
nisi fallor, admittitur: Sol. 37, 17 Lucif. non conu. 10 (20, 5 H.) 
Athan. 2, 4 (bis, p. 152, 1. 3) 2, 22 (188, 6) Hier. c. Vig. 15 Aug. 
Mart. Cap. 4, 331. Et in carm. et in pros. or. Paul. Nol. epist. 
38,4 Sedul. op. pasch. 1,2. 1, 8 2 . 

Subiungo pauca a nominibus propriis formata 3 : 

Giganteus i. q. monstruosae magnitudinis 16, 10, 15 (87, 2) cum 
ad Traiani forum uenisset, singularem sub omni caelo structuram, 
ut opinamur, etiam numinum adsensione mirabilem, haerebat adto- 
nitus, per giganteos contextus circumferens mentem, nec relatu 
effdbiles, nec rursus mortalibus adpetendos. — Vox poetica: Culex 
28 Ciris 30 Prop. Hor. Ou. all., cf. De-Vit, Onomasticon III p. 
246, cuius exemplis haec addo: Symm. or. 2, 21 giganteam manum 
Sidon. carm. 6, 7 Gigantei . . . belli Alc. Auit. carm. 6, 353 gigan- 
teae . . . moli (i. q. ingenti, cuius significationis testimonia e 
Sil. Prud. Vulg. repitita Georges praebet). 

Gorgoneus 18, 4, 2 (141, 23) imperatori suspicaci ac timido 
intendebat Ursicinum uelut uultus Gorgonei toruitatem (cf. Sil. 
4, 234 Gorgoneoque Larum torquentem lumina uultu Val. Fl. 
6, 175 sq. horrentem colubris uultuque tremendam \ Gorgoneo). — 
Vox poetarum (cf. De-Vit, Onomasticon III p. 260 sq.), e Graeco 
Topyoveioq tracta, primum apud Verg. Aen. 7, 341 Gorgoneis 
Allecto infecta uenenis obuia est, rarissime a prosariis: Vitr. Macr. 
recipitur. 

Hectoreus 24, 6, 14 (352, 15) sonent Hectoreas poetae ueteres 
pugnas. — Vocabulum poetarum proprium primum quod sciam 
exhibent Cic. frg. 24, 2 (apud Gell. 15, 6, 3) Hectoreo perculsus 
concidit ense Culex 324 4 , praeterea Verg. 6 ies Prop. Ou., e pro- 
sariis Mythogr. 2, 205. 

1 Cf. Norden, Aen. p. 218 Bednara, Arch. 14, 593. 

* At Eimod. seruato discrimine in carm. uipereus, in prosa uiperinus utitur. 

3 De his ac talibus conferas E. Hafner, Ueber die Sprache der lateinischen 
Hexametriker. 1. Teil. Die Eigennamen. Diss. Erlangensis (Munchen 1895) 
p. 8 sq. Linse p. 22 sq. 

4 Haec testimonia desunt apud De-Vit, Onomasticon III p. 313, quod con- 
feras. — Bednara, Arch. 15, 226 Ouidium hanc uocem e Verg. hausisse dicit. 



42 Harald Hagendahl 

Tartareus proprie 18, 4, 1 (141, 17) consilia tartareis manibus 
miscens, translate 15, 6, 1 (55, 12) Paulus tartareus ille delator 
19, 12, 1 (179, 20) saepe dictus tartareus (sic Heraeus, dictaneus 
V dicendus G) ille notarius . . . Paulus 28, 1, 10 (450, 15) tarta- 
reus cognitor 29,2,6 (497,11) Heliodorus tartareus (Wm 2 AG 
tractareus V) ille malorum omnium fabricator. — Vocabulum post 
Cic. carm. frg. 33, 40 x adamatum poetis: Verg. 7 ies Ou. Sen. 
trag. 6 ies Lucan. bis Mart. bis Val. Fl. 9 ies Sil. ll ies Stat. 8 ies 
Claud. 9 ies Prud. Sedul. Ennod. all. Translate i. q. horrendus 
terribilis est apud Verg. Phaedr. Val. Fl. Sil. Claud. Ifcaris- 
sime apud prosarios inuenitur: Arnob. nat. 2, 30 (72, 22 R.) 
tenebras tartareas Aug. serm. 47, 8, 10 tartareo zelo pleni 219 
impietate (transl.) Optat. 1, 21 (24, 19 Z.) tartareo carcere Sedul. 
op. pasch. 4, 10 tartarea caecitate Mart. Cap. 1, 68 claustra Tar- 
tarea 1, 80 Tartareae noctis obscuritate. 



b) uarie formata. 

ales adiectiuum translate i. q. celer usurpant Cic. Arat. Verg. 
Ou. Germ. Sen. trag. Sil. Stat. Claud. all., scriptorum soli Plin. 
nat. 34, 138 alitem (sc. mortem) . . . fecimus Apul. met. 5, 21 
(119, 6 H.) flatus Sol. 30, 27. 56, 12 feminas aliti pernicitate Amm. 
31, 7, 7 (573, 13) aliti uelocitate regressae (sc. uastatoriae manus) 2 . 

caeles 3 25,3,17 (365, 11) (animum) tamquam a cognatione 
caelitum defluentem 16, 12, 13 (93, 2) caelitis dei fauore. Quo 
loco innixus haud scio an caelitis pro caelestis, quo cursus prauus 
corrigatur, substituendum sit 25, 7, 5 (377, 1) aeternum dei cae- 
lestis numen (codd. edd.). Sed et hoc cum Ammiani usu loquendi 
optime quadrat, cf. 15, 8, 10 (59, 20) praesente nutu dei caelestis. 
Praeterea caelestis saepius exstat. — Caeles cum nominibus perso- 
narum coniungunt uel pro substantiuo usurpant tragici (primum 
Enn.) Plaut. Cic. carm. Catull. Ou. all., e scriptoribus Cic. semel 
rep. 6, 9 4 Plin. nat. Apul. Tert. Paneg. Symm. or. 1,13 (deest 
in Thes.) alii. A posterioribus etiam de rebus usurpatur. 



1 Norden, Aen. p. 220 Ciceronem hanc uocem iam in poesi antiqua (for- 
tasse apud Ennium) repperisse putat, cui sententiae Bednara, Arch. 15, 226 adn. 
10 assentitur. Neglegenter ab illo Aen. p. 118 inter adi. a Verg. nouata refertur. 

2 Thes. I 1525,46 sqq. 3 Thes. III 66 sq. 
4 Cf. de hoc loco Krebs-Schmalz 1, 248 sq. 



Cap. II. De uorbis pooticis 4.'5 

coruscus i. q. splendidus 16, 10, 8 (85, 16) geminus ordo ar- 
matorum, clipeatus atque cristatus, corusco lumine radians, nitidis 
loricis indutus l 19,2,2 (158, 15) corusci globi turmarum 24,2,5 
(334, 6) corusci galeis 24, 6, 10 (351, 19) cristatis galeis corusci 
Romani- 24,7,8 (354,23) coruscus (V coruscans BG) nitor . . . 
armorum 25,1,1 (357,4) corusci thoraces. — Est uox poetarum, 
ab epicis potissimum post Verg. frequentata, apud scriptores prosae 
orationis ante quartum saeculum non obuia, nisi quod singulis 
locis legitur apud Gell. Apul. 3 

flexilis 22, 4, 6 (256, 9) non saxum erat (ut antehac) armato 
cubile, sed pluma et flexiles lectuli 25,1,13 (359,23) tendebant 
diuaricatis brachiis flexiles arcus (cf. Ou. am. 3, 3, 29 flexibiles 
curuantur . . . arcus) 15, 5, 25 (53, 1) malo cum Petschenio emen- 
dare ut ad imperatoris nouclli . . . sensum ac uoluntatem dux 
flexilis (flebilis V) uerteretur quam cum Bentley Dederichs 
Clark fle(xi)bilis, quod quantum uideo apud Ammianum non exstat. 
— Plerumque pro flexibilis utuntur poetae (Verg. Aen. 5, 559 Ou. 
Auien. Arat. 237 orb. terr. 843 Claud. 5, 358 all.); in prosa 
oratione raro legitur apud Plin. nat. Apul. met. 6, 1 (129, 11 H.) 
Ennod. opusc. 2, 54 (304, 16 H.). 

f ormidabilis 4 16, 12, 7 (92, 3) catafractarii . . . et sagittarii, 
formidabile genus armorum 16, 12, 45 (98, 22) Bataui uenere cum 
regibus, formidabilis manus 22, 8, 19 (265, 19) populis diuersarum 
originum formidabilis (sc. progenies Amazonum) 23, 6, 55 (322, 7) 
Arsaci formidabiles reges 29, 5, 38 (514, 26) scuta . . .in formida- 
bilem mouentibus gestum. — Poetarum primus hac uoce utitur 
Ou. 5 , sequente Stat. Theb. 4,473. 8,581. 9,544, e prosariis Sen. 
epist. 104, 25 (uariant terribilis et formidabilis) 123, 15 Apul. met. 
6, 12. 15. 19 (non nisi in fabula de Psyche) Gell. 14, 4, 2. 19, 1, 
17 Heges. 1,12,3 Claud. Mam. anim. p. 155,5 Iord. Get. 182 
Cod. Theod. 4, 22, 1 (a. 326 = Cod. Iust. 8, 5, 1). 

1 Cf. Iul. Val. 1,31 (42, 13 K.) in uersu: rides sereno uel corusco lumine. — 
Luce corusca: Sil. 13,640 aliique poetae (Thes. IV 1077,1—3). Cf. etiam Verg. 
Aen. 2, 470 telis et luce coruscus aena. 

2 Cf. Verg. Aen. 9, 163 purpurei cristis iuuenes auroque corusci. — Corusca 
galea Sil. 4,118 sq. 5,307 sq. 16,523. 

3 Thes. IV 1076 sq. 

4 Indicem adiectiuorum in -bilis exeuntium composuit Paucker, Vorarb. I 
p. 46—71. 

5 Linse p. 37. — Krebs-Schmalz 1, 603. 



44 Harald Hagendahl 

fremebundus 22,8,24 (266,17) Fasis fremebundis cursi(bu)s 
Colchos attingit. — Vox est poetarum: Acc. trag. 392 Ou. met. 
Sil. 3, 463. 10, 243 Stat. Theb. 5, 244. 700. In prosa oratione 
nisi apud Ammianum non inueni 1 . 

letalis saepissime exstat: 14, 1, 3 (2, 6) formula missa letali 
14, 2, 3 (4, 22) Scironis praerupta letalia 14, 2, 13 (6, 23) discri- 
mine . . . letali 14, 11, 24 (35, 20) plagas . . . letales 15, 2, 4 
(40, 3) letales insidias 15, 3, 9 (43, 12) letalis mensae 16, 8, 6 
(82, 2) sententia damnauere letali 21, 15, 3 (245, 19) anhelitu iam 
pulsante letali 22, 3, 12 (255, 7) poenae letali 23, 4, 3 (302, 7) 
letale uulnus 23, 6, 17 (313, 6) halitus letalis 27, 1, 5 (420, 9) telo 
letali confossus 27, 9, 5 (438, 5) suppliciis . . . letalibus 28, 1, 14 
(451, 10) supplicio letali 28, 3, 6 (465, 1) letali poena 30, 1, 16 
(527, 8) ora exacuere letalia 30, 6, 3 (544, 22) letali sudore per- 
fusus. In codice Y semper laetalis scriptum est, nisi quod 
14, 2, 3 littera a erasa est. — Vox poetis adamata (Lucr. semel 
Verg. Aen. quater Ou. Sen. trag. Lucan. Val. Fl. Stat. Claud. 
Coripp.) passim a scriptoribus Latinitatis argenteae adhibetur 
(Scrib. Larg., frequentant Plin. nat. Apul.), crebrescit apud pos- 
teriores. Praeter eos qui in lexicis commemorantur 2 e. g. affero 
Sol. 1, 64. 27, 41 Salu. gub. 3, 60. 4, 10 Sedul. op. pasch. 3, 4 
Cassian. inst. 6, 11 Ennod. dict. 14, 4 (468, 18 H.) Eugipp. Seu. 
38, 2 (paulo supra mortifera) Cod. Theod. 9, 12, 1 (a. 319). 

parilis 20, 3, 4 (187, 1) ipse (sol) et lunaris globus . . . parili 
comitatu obtinentes circulos proprios 20, 7, 11 (199, 12) ceteros ab 
audacia parili reuocabant 21, 6, 2 (225, 22) parile obsequium 23, 

3, 5 (300, 10) parilem potestatem. — Vox fere poetica (primi exhi- 
bent Lucr. quater Cic. Arat. 165 Culex 229. 358 Ou.), in prosa 
oratione legitur apud Hyg. astr. 2, 2 Apul. met. 5, 7 (108, 11 H.) 
flor. 15 (20, 9 H.) Plat. 2, 13 (116, 10 Th.) 14 (117, 22) Sol. 1, 43 
Iul. Val. 1, 42. 2, 39 Symm. rel. 25, 2. 26, 1 epist. saepe ut 

4, 26. 6, 24. 7, 1 Oros. hist. 1, 19, 2. 4, 8, 12 Mart. Cap. saepe ut 
1, 9. 2, 132. 6, 578 Sedul. Ennod. opusc. 2, 88 (314, 21 H.) 3, 97 
(356,6) 9,2 (416,9) all. (cf. etiam Ronsch, It. p. 117 sq.). 



1 Deest in indice adiectiuorum suffixi -bundus ope formatorum, quam con- 
fecii Paucker, Hier. p. 65 sqq. Cf. etiam de his adiectiuis Ronsch, It. p. 138 sq. 
Falso Georges Ou. met. 14, 188 laudat, ubi nunc gemebundus cum codd. legitur. 

2 Cf. etiam Krebs-Schmalz 2, 15. 



Cap. II. De uerbis poeticis 45 

pubens uocabulum est poetarum proprium: Yerg. Stat. Auson. 
Mos. 203 pubentia germina 341, 2 pubentes annos (~ Cypr. Gall. 
gen. 406. 907 Drac. Orest. 527 satisf. 227) 391, 14 pubentes sali- 
cum . . . frondes Claud. 1, 142 pubentes . . . fratres Cypr. Gall. 
gen. 1250 pubentia gramina. In prosa oratione praeter Amm. 
18,7,4 (uide p. 7). Mart. Cap. 1,5 iam pubentes genae. 

querulus 15, 8, 20 (61, 15) murmurans querulis uocibus 31, 1, 2 
(556, 2) querulum quoddam nocturnae uolucres tinniebant et flebile 1 . 
— Yox poetarum 2 (Culex Yerg. Hor. Prop. Ou. Colum. Sen 
Herc. 0. 207 Phaedr. 516 Petron. Mart. Claud. Paul. Nol. Ennod. 
Coripp. Yen. Fort.) apud prosarios passim inuenitur: Curt. 5, 5, 
12 Plin. nat. 10,8 Plin. epist. 9,15,1 Apul. met. 3,21(68,13 
H.) 4,33 (101,11) flor. 4 (5,16 H.) 13 (18,6 H.) Socr. 4 (10, 
22 Th.) Ps. Quint. decl. mai. 17,4 Cypr. patient. 21 Moys. Cypr. 
epist. 31, 8 Ps. Cypr. pudic. 6 Hier. uirg. Mar. 14 Paul. Nol. 
epist. 13, 8 Ennod. opusc. 3, 34 (339, 7 H.) Cassiod. uar. 9, 12, 4 all. 

stellans i. q. splendens 19, 1, 2 (156, 3) uniuersa quae uideri 
poterant armis stellantibus coruscabant. — Adiectiuorum more et 
proprie et translate a poetis exhibetur: Lucr. Cic. carm. frg. 
3,19. 36 3 Yerg. Ou. Manil. 1, 150 Mart. Yal. Fl. Claud. 7,33 
(~ Cic. carm. frg. 3, 36) 10,274. 27,13 carm. min. 31,21 Prud. 
all., a scriptoribus raro: Plin. mai. Chalc. Mart. Cap. 1, 27. 29. 66. 

B. Composita. 

a) in priuatiuo formata. 

Cum in Graeca lingua, qua erat facilitate in uerbis compo- 
nendis, adiectiuorum alpha priuatiuo effectorum abundantia mira 



1 Accusatiuo qui dicitur uerbali adiectiuorum pro aduerbiis positorum 
Ammianus creberrime utitur, cf. Hassenstein p. 9 sqq. (cuius exempla paucis 
additis transscribit Liesenbebg III p. 2) Schickinger p. 15, a quibus uiris doctis 
haec tantum praeterita inueni: 22,3,12 (255,7) alte spirantem addixere et dirum 
poenae letali (Clark crucem post dirum appingit, et dirum addixere transponit G) 
22, 8, 18 (265, 10) altiora spirabant (cf. Thes. I 1778, 14) 29, 2, 4 (497, 3) paria 
conuiuis Siculi Dionysii pauitantes 31, 8, 8 (577, 1) post quae adulta uirginitas 
castitasque nuptarum ore abiecto flens ultima ducebatur (cf. 24, 4, 25 (345, 20) ulti- 
mum flentes). 

2 Cf. Krebs-Schmalz 2, 452. 

3 Schulze, Symm. p. 199: "stellatus et stellans . . . etiam apud Cic. exstant" 
haud sane falso sed parum accurate dicit, quoniam stellans nisi in carminibus 
non inuenitur. 



46 Harald Hagendahl 

prouenit, ea quam conquestus est poeta Latinus 'patrii sermonis 
egestas' in eo quoque conspicua est, quod adiectiua cum in priua- 
tiuo composita multo parcius admisisse uidetur 1 . Sane a Georges 
plus 950 adiectiua huiusmodi afferuntur, quorum tamen, si lexicis 
credimus, tantummodo quarta fere pars apud auctores, qui tem- 
poribus liberae rei publicae florebant, inuenitur. Atqui ne ea 
quidem omnia in communi dicendi consuetudine uersata fuisse 
est cur suspicemur, cum a scriptoribus, qui a sermone communi 
minus recedunt, multo pauciora uideamus usurpari, uelut a Catone 
in libro de agricultura 7, a Caesare 51, a Cicerone in orationibus 
104, a Varrone in libris rerum rusticarum 23. Poetae uero in 
primis aeui Augusti, cum in Graecis siue uertendis siue imitandis 
cum aliis dif ficultatibus tum inopia uerborum laborarent, extra fines 
angustos suae linguae constitutos liberius euagantes adiectiuis in 
hanc speciem formatis, quae et breuitate et nouitate commenda- 
rentur, ualde delectabantur 2 . Atque ut argumentis rem com- 
probem, cum a Lucretio admodum pauca (47) admissa essent, 
Yergilius multo maiore copia usus (sc. 131, quo numero 57 parti- 
cipia perfecti passiui pro adiectiuis usurpata continentur), 36 fere 
noua fingendo ceteris uiam monstrauit 3 . Neque minus Ouidius 
in hoc usu creberrimus et ab aliis multa sibi sumpsit et 50 fere 
ipse nouasse putandus est 4 . In Latinitate autem aetatis argen- 
teae siue posterioris copia adiectiuorum cum in compositorum in 
dies augescit atque uel maxime, postquam ad litteras Latinas 



1 Minus, quantum uideo, quam res exigit, de compositione huius generis 
a uiris doctis disputatum est. Praeter eos, qui infra laudabuntur, conferas C. 
Paucker, Mel. greco-rom. Tome III (1874) p. 455 sq. adn. 44 F. Vogel, Arch. 
4, 320—322 Goelzer p. 136 sq. 160—166 Schulze, Symm. p. 222 — 228. — De 
substantiuis in priuatiuo effectis egit Wolfflin, Arch. 4,400 — 412. 

2 Quibus remediis praeterea uterentur, ut adiectiua Graeca cum alpha 
priuatiuo composita Latine redderent, C. Morawski, Wien. Stud. 37 (1915) p. 
157 sq. 161 — 165 exponit. Quae iam pridem de his adiectiuis idem Eos 20 
(1914) p. 1 — 8 disputauit, inspicere non potui. 

3 Ladewig 39 noua designat, quorum tamen haec ante Vergilium inueni- 
untur: implacatus Cic. S. Rosc. 85 (ex coni., implicatus codd.) informis Bhet. 
Her. inuius Sall. hist. 

Huiusmodi uocabula ab Ouidio inuenta Linse haec habet: p. 34 incae- 
duus insolidus p. 38 inconsolabilis indelebilis inexpugnabilis (iam Cic. Liu. !) ineui- 
tabilis infragilis innabilis insatiabilis (iam Cic. Sall. Liu.!), p. 45 inamoenus 
innubus inperuius, p. 49 sq. participia perfecti passiui numero 39. — Adiectiua 
ab Horatio ficta Vollmer, Arch. 15, 32 Zangemeistero auctore 17 enumerat. 



Gap. II. I)o uorbis poeticis 47 

Christiani aecosserunt. Iam in ipso limine oocurrit Tertullianui, 
audacissimus ille sermonis ecclesiastici auotor, cuius ingenium 

in his quoque adieetiuis eonformandis mira fecunditate excellit 1 . 
Quae ante huius tompus non inueniuntur, Gkorges fere 350, 
quamquam longe abest, ut omnia excoperit, exhibet 2 . Posterioris 
in primis Latinitatis sunt adicctiua in -bilis exeuntia 3 et parti- 
cipia perfecti passiui cum in composita 4 . Sed quoniam longius 
iam sumus euecti, haec pauca, quantum pro tempore ac facultate 
fieri potuit, breui in conspectu posuisse contenti ad ea, quae 
apud Ammianum conspicua e sermone poetarum fluxisse uide- 
antur, perlustranda accedamus 5 . 

inaccessus ll ies legitur: 15,4,3 (44,19) (lacum) horrore sil~ 
uarum squalentium inaccessum 20, 7, 17 (200, 15) (munimentum) 
instructione . . . uaria inaccessum 23, 1, 3 (297, 1) fecere locum 
. . . inaccessum (EAG inexcessum V) 23, 6, 62 (323, 12) nationes 
paene ob asperitatem nimiam inaccessas 24, 5, 7 (348, 15) 25, 6, 2 
(373, 23) (restit. Heraeus) 27, 5, 3 (428, 22) 29, 5, 34 (514, 6) 
31,4,13 (567,2) 31,6,7 (571,17) inaccessum et deuium. Sensu 
translato, fere id quod non potest adaequari, exstat 31, 16, 7 
(599, 18) cum murorum ambitum . . . et inaccessas pulchritudines 
urbis et incolentium plebem considerarent inmensam (~ Apul. met. 
4,28 inaccessae formonsitatis admiratione: Weymann p. 368). — 
Adi. a Yerg. nouatum adhibent poetae uelut Sen. trag. Sil. 

1 Si lexicis credimus, plus 60 finxisse putandus est, quorum tertiam fere 
partem (in -bilis exeuntium) Goelzer p. 139 adn. enumerat. 

2 Hoc paene non agenti e lexico Forcellini, e Corpore glossariorum Lati- 
aorum, e commentationibus Pauckeri Goelzeri aliorum fere 100, quae apud 
Gteorges desunt, mihi enotaui, quem numerum facile augeri posse mihi persuasi. 

3 Paucker 361 computauit (Vorarb. I p. 64 sq.). Praemisit p. 46 sqq. 
indicem suo more instructum, quo 1082 adiectiua suffixo -bilis formata conti- 
aentur. 

4 Cf. Goelzer p. 164: "Les poetes ont prete ces adjectifs aux prosateurs 
, . . Mais tous ces adjectifs reunis sont bien peu de chose a cote de la somme 
^ue Ton trouve dans les ecrivains posterieurs ... II n'est pas un participe 
passe qui ne puisse se composer de la meme facon; la langue ne fait plus 
ie choix." 

6 De aliis huiusmodi adiectiuis Ammianeis cf. Liesenberg II p. 17. 

6 Seru. auct. Aen. 8, 195 quaeritur quis hoc ante Vergilium dixerit? (Nor- 
den, Aen. p. 142). Morawski, Wien. Stud. 37 (1915) p. 161: "pro Graeco apocxog" 
inquit "usus est Vergilius uocabulo inaccessus; Ouidius tamen maluit ampliore 
nrcumlocutione rem exprimere et scripsit Met. 3,226: adituque carentia saxa". 



48 Harald Hagendahl 

Stat. silu. 5, 5, 6 Ach. 1, 599 Paul. Nol. carm. 16, 119. 32, 188 
(at in epist. 40, 1 inaccessibilis) Claud. 26, 322 Prud. apoth. 535, 
nonnulli argenteae Latinitatis scriptores (cf . Krebs-Schmalz 1, 704), 
posteriores saepius: Apul. met. 4,6. 28. 6,14 Sol. saepe ut 9,8. 
10, 18. 24, 12. 27, 3. 50 Paneg. 2, (12), 22, 2. 7 (6), 8, 6 (Chru- 
zander p. 32) Firm. Macr. Yulg. Oros. Claud. Mam. Alc. Auit. 
hom. 25 (146,2 P.) all. 

indebitus 26, 7, 12 (407, 13) usurpator indebitae potestatis. — 
Vox poetarum (Verg. Ou. Val. Fl. Stat. Theb. 2, 428. 5, 735 all.) 
a Verg. Aen. 6, 66 nouata (Norden, Aen. p. 142), sero a prosariis 
recepta: Ps. Quint. decl. min. 269 (100, 1 R.) Tert. adu. Marc. 
1, 23 Symm. epist. 3, 55, 1. 8, 7. 12. 9, 10, 2 Hier. in Dan. 9, 24 
p'. 688 Paul. Nol. epist. 13, 7 Ennod. epist. 1, 22, 1 (34, 3 H.) 9, 
15, 1 (239, 22 H.) alL, saepe apud iuris consultos ut Cod. Iust. 
11,9,2 (a. 382) uetito . . . et indebito . . . indumento. 

indeiessus de hominibus 16, 12, 55 (100, 15) fugientes miles 
indefessus urgebat, saepius more posteriorum 1 de rebus dicitur: 
14, 11, 18 (34, 11) animus semper uigens motibus indefessis 18, 5, 1 
(143, 4) indefessa scitatione percontans (cf. Novae: p. 27 sq.) 21, 
12, 7 (235, 9) indefesso labore uigilias . . . implebant. — Poetae 
(uelut Ou. Stat. silu. 5, 2, 155 Iuuenc. 4, 39 Auien. orb. terr. 260 
Claud. 28,600 rapt. Pros. 3,317) inde a Verg. Aen. 11, 651, 
dextra rapit indefessa bipennem (Seru. ad loc. indefessa: infatiga- 
bilis). In prosam orationem transtulerunt Plin. paneg. 14, 5. 
Tac. ann. 1, 64. 16, 22 Apul. met. 5, 4 (106, 8 H.) flor. 2 (2, 21 H.) 
Plat. 1, 11 (94, 19 Th.) Paneg. (Chrtjzander p. 33) ShA Claud. 
11,1 Symm. rel. 35, 1 Hier. in Is. 29,9 p. 392 Oros. hist. 1, 
21,3 Salu. gub. 5, 28 Claud. Mam. anim. p. 63,15 epist. p. 204, 
14 Alc. Auit. c. Eutych. 1 p. 17, 32 Ennod. saepe ut epist. 1,| 
12,6 (23,10 H.) 5,27,1 (146,26). 

inexpletus 21,16,17 (249,24) augebat etiam amaritudmem 
temporum flagitatorum rapacitas inexpleta, i. q. inexplebilis quod 
legitur 15, 2, 4 (40, 7) inexplebili quodam laedendi proposito. — 
Poetici est eloquii (primum Verg. Aen. 8, 559 2 Ou. Lucan. Val. 

— De significatione cf. Seru. Aen. 7, 11 inaccessos . . . lucos] inaccessibiles in- 
accedendos, non ad quos nullos accessit e. q. s., id. georg. 3, 5. 

1 Cf. Krebs-Schmalz 1,721. 

3 De significatione q. e. inexplebilis cf. Seru. ad loc. Schol. (= Lact. Plac.; 
ad Stat. Theb. 8, 666. 



Oap. II. I>o uerbis pooticis 49 

Fl. Stat. Prud. apoth. 751 all.), raro in prosa oratione inuenitu? •: 
Paneg. 4 (10), 8, 3 Hier. in Is. 47, 1 sqq. p. 551 Kustath. Bafl. 
hex. 7, 3 p. 939* Cod. Theod. 1, 16, 7 l . 

infaustus semper actiue usurpatur: 14, 6, 15 (15, 14) homines 
. . . eruditos et sobrios ut infaustos et inutiles uitant 24, 7, 3 
(353, 23) infaustis ductoribus praeuiis 26, 1, 7 (391, 10) quod . . . 
rei Romanae fuisse norat infaustum 26, 6, 14 (403, 14) infausti do- 
minatus exordia 26, 10,9 (416, 13) infaustam uictoriam 29, 1, 29 
(492, 24) infaustam hanc mensulam (sc. tripodem) 29, 2, 15 (499, 5) 
infaustam bustuarii libitinam 31, 4, 6 (565, 12) infaustos transue- 
hendi barbaram plebem ministros 31, 5, 9 (568, 19) ducem in~ 
faustum. — Inde a Verg. legitur apud poetas (Ou. Sen. trag. 
Lucan. Val. Fl. Sil. Stat. all.), in prosa oratione apud Plin. nat. 
7, 69. 16, 154 Quint. Tac. hist. quater, ann. 8 ies Suet. Apul. met. 
1, 27. 3, 23. 4, 33 apol. 85 (94, 9 Th.) 92 (102, 26) Tert. apol. 3, 5. 
34, 4 Ulp. dig. 34, 9, 9 Sol. 1, 67 Lact. inst. 4, 18, 5 Symm. epist. 
6, 40, 1 Cod. Theod. 9, 17, 5, 1 (a. 363) 16, 5, 34 (a. 398). 

infrenis 19,8, 7 (171, 7) fugaci equo nudo et infreni -~ Verg. 
Aen. 10, 750 infrenis equi lapsu (similiter Hier. adu. Pelag. prol. 
1. 1, 20) 2 29, 1, 8 (489, 7) linguam non infrenem sed dispicientem 
quae loqueretur. Ammianum haec e Gell. 1, 15, 17 quorum lingua 
tam prodiga infrenisque sit sumpsisse uel eo uerisimile fit, quod 
ex eodem capite Grelliano alias quoque locutiones uidetur hau- 
sisse 3 . Similiter Sidon. epist. 3, 13, 11 (at Cassiod. hist. 12, 4 
lingua infrenata). — Huius uocis cum duae formae infrenus et 
infrenis sint, utraque apud Vergilium primum occurrit 4 . Exempla 
a Neue-Waoener II p. 165 sq. e Colum. carm. Petron. frg. 35, 
10 (uers.) Stat. Nemes. Ser. Samm. 797 (non 804) Cypr. Auson. 
339,9 Claud. carm. min. 28,20 afferuntur, quibus haec addo: 
Comm. instr. 2, 32, 7 Hier. (Paucker, Hier. p. 76 Goelzer, p. 
165) Sidon. epist. 3, 3, 7 infreniores (coni. Mohr, infrenes Bue- 
cheler, inferiores codd.) hostium . . . discursus Ennod. carm. 
1. 8 praef. 4 (528, 19 H.) infrenis ambitus rusticantis doctrinae. 

1 A lexicographis Dirksen et Heumann-Seckel (ed. 9) falso 1, 7, 1 laudatur. 

P 2 Hos locos in cap. I p. 8 recipere debebam. 
3 Cf. Hertz p. 283. 

* Cf. Seru. Aen. 10, 750 dicimus . . . et 'infrenus' et 'infrenis' sicut 'iner- 
mus' et 'inermis'. De geminis formis huiusmodi cf. Neue-Wagener II p. 163 
sqq. — Yahlen cum olim Enn. trag. 220 infrena coniecerit, in editione secunda 
(= trag. 191) aliter legit. 
4-24391 Harald Hagendahl. 



50 Harald Hagendahl 

inlaetabilis bis in eodem libro legitur 23, 2, 7 (299, 9) inlaeta 
bile portentum offendit 23, 5, 6 (305, 15) omen inlaetabile uisum 
est, apparitoris cuiusdam cadauer extentum. — Yox a Verg. ficta 
(cf. Seru. auct. Aen. 12, 619 quaeritur quis 'inlaetabile' dixerit? 
Norden, Aen. p. 142), a Sen. trag. Stat. Amm. solis ut uidetur 
recepta. 

innumerus 14, 11, 29 (37, 1) cum innumera sint exempla 17, 
4, 8 (110, 6) innumeras notas 17, 11, 3 (124, 1) 18, 6, 22 (149, 6) 

18, 7, 5 (150, 10) 19, 1, 5 (157, 4) strages innumeras 19, 6, 1 (165, 10) 

19, 11, 3 (176, 14) 20, 5, 4 (194, 3) 21, 1, 10 (218, 11) 21, 5, 8 
(224, 12) 22, 8, 42 (270, 5) 22, 12, 6 (279, 23) 22, 15, 27 (289, 7) 22, 
15, 30 (290, 2) animalium species innumeras multas l 23, 5, 16 (307, 
25) 24,8,5(355,24) 25,4,17(370,3) 26,10,17(418,10) 28,1, 
54(459,9) 28,4,28(474,10) 29,1,38(495,3) 29,1,41(495,18) 
31, 4, 8 (565, 23) 31, 11, 4 (585, 16). Innumerus igitur 25 ies , innume- 
rabilis uno loco occurrit 14, 11, 25 (35, 25) haec et huius modi quae- 
dam innumerabilia . . . operatur Adrastia. — Vox a poetis per 
totam Latinitatem pro molesta forma innumerabilis frequentata, 
apud Plaut. (?) epigr. (apud Grell. 1, 24, 3) Lucr. (bis, innumera- 
bilis ter) Verg. (bis, innumerabilis deest) primum conspicua. In 
prosa oratione inde a Plin. maiore, qui tamen innumerabilis saepius 
utitur, passim exstat 2 : Tac. ann. ter Suet. Apul. apol. 9 bis 
(10,15. 18 H.) 36 (42,2) flor. 8 (9,23 H.) Min. Fel. 11,8. 33,3 
Iust. 2, 9, 17 ShA 10 ies Paneg. (Chruzander p. 34 sq.) Iul. Val. 
(Fassbender p. 32) Heges. 1, 1, 3 Macr. sat. 1, 7, 3 Oros. hist. 
5,1,8. 16,21. 6,11,18 Sedul. op. pasch. 2,10 Mart. Cap. ut 
7, 729 innumera multitudine (at paragrapho priore: innumerabili 
multitudine) Salu. gub. 12 ies (innumerabilis bis). Horum e nu- 
mero Tac. Min. Fel. Iust. ShA (alii?) innumerabilis spernunt, uoci 
commodiori soli fauent. 

inopinus. De ratione, qua Ammianus hac uoce usus est, 
diligenter inquisiuit Novak p. 34 sq., ciiius uerba afferre placet: 
"Neque inopinans neque inopinatus" inquit "probauit Ammianus; 
nam pro illo plemmque scripsit necopinans et semel inopinus z r 
pro hoc inopinus u ; 21 ies , uelut 14,2,9 (6,4) inopino adcursu; de 






1 De constructione cf. Lofstedt, Per. Aeth. p. 214. 

2 Cf. Keebs-Schmalz 1, 748. 

8 14,11,20 (34,25) inopinum carpento priuato inpositum ad Histriam duxit. 



Cap. II. Do uerbis pooticis 51 

hominibus 19, 8, 11 (172, 6) quomam inopini pcr uaria uiscbantur. 
— Vox a Verg. pro graui forma prosaica inopinatus (Cic. Caes.) 
nouata l poetarum fere propria est, uelut Ou. Val. Fl. Sil. Stat. 
Auien. Claud. Paul. Nol. Cori[)p. Post Plin. pan. Tac. ann. (semel) 
passim a scriptoribus infimae Latinitatis admittitur: ShA trig. 
tyr. 12,17 Paneg. 2 (12), 2,1 Symm. epist. 6,41 Oros. hist. 8, 
1,3 Cod. Theod. 9,45,5 (a. 432. Sed Cod. Iust. 1,12,4 in 
eadem lege inopinatus) Ennod. opusc. 10, 4 (420, 1.1 H.). 

inpacatus 30, 3, 3 (533, 3) quem (Macrianum) constabat in- 
pacatum relictum etiam ipsa urbium mocnia temptaturum. — Vox 
inde a Verg. georg. 3, 408 inpacatos . . . horrebis Hiberos apud 
poetas nonnumquam obuia: Sil. 7, 665 Stat. Theb. 1, 147 all. 
Auien. orb. terr. 863 Claud. 5, 271. 8, 387. 14, 6 all. Prud. psych. 
774; in prosa oratione quantum uideo raro: Sen. dial. 5,27,4 
Symm. or. 1, 14 (Schulze p. 226) Aug. 

inperterritus 24, 3, 6 (339, 1) si inperterriti deo meque . . . 
caute ductante mitius cgeritis (in oratione). — Vox a Verg. ficta 2 , 
rarissime ab aliis recepta: Sil. Iul. Val. 2,29 (100,4 K.) Ambr. 
Prud. perist. 10, 57 psych. 47 Greg. M. 

inrequietus 14, 2, 1 (4, 7) diu quidem perduelles spiritus in- 
requietis motibus erigentes (Isauri). Haec locutio inrequietis motibus 
aliquotiens obuia est: 16, 12, 30 (96, 2) inquietis V, corr. Keller- 
bauer 16, 12, 33 (96, 12) 28, 5, 8 (478, 15) s ; 18, 6, 12 (147, 7) in- 
requietis cursibus sectabantur A 22,16,11 (292, 9) opus iusserat in- 
requietis laboribus consummari. — Primum Ou. (Llnse p. 50), 
Sen. phil. Plin. nat. Mart. Stat. Lact. 

intemeratus 27, 12, 4 (444, 24) nequid intemeratum perfidia 
praeteriret 30, 9, 5 (552, 18) intemeratas reliquit haspartes 31, 16, 2 
(598, 17) cum intemeratis opibus quas (ue)hebant . . . currebant. 
De 22, 11, 10 uide supra p. 8. — Vox poetica (primum Verg. 
Aen. ter, praeterea Val. Fl. Sil. Stat. Iuuenc. 2, 355 Claud. 22, 87 
rapt. Pros. 1, 112 Prud. apoth. 936 cath. 3, 145 Coripp. Iust. 
3, 306), nonnumquam a prosariis recepta : Tac. hist. semel, ann. 
quater Apul. met. 2, 30 (49, 19 H.) flor. 16 (27, 2 H.) Iul. Val. 



1 Norden, Aen. p. 142. 155. 

2 Seru. auct. Aen. 10, 770 sane inperterritus quis ante hunc? (Norden, Aen. 
142). Cf. etiam Krebs-Schmalz 1, 692. 

3 Etiam Lact. ira 10, 9. 

4 Cf. Lact. ira 13, 4 sol inrequietis cursibus . . . orbes annuos conficit. 



52 Harald Hagendahl 

1, 39 (49, 1 K.) Mart. Cap. 1, 6. 2, 149 Eustath. Bas. hex. 2, 8 
p. 890 B Ennod. opusc. 1, 23 (267, 22 H.) all. Cod. Theod. 14, 15, 1 
all. Cod. Iust. 2, 4, 41. 



b) praepositione effecta. 

acclinis 14, 8, 9 (24, 13) acclinis Libano monti Foenice 29, 5, 20 
(511,8) municipium . . . monti adcline 31,2, 16 (560, 16) Ualani 
sunt orienti adclines (orientia declines V, corr. Llndenbrog). — 
"Verbum a poetis mutuatur Latinitas argentea" 1 (sc. Colum. 
Plin. mai.), posteriores uelut Iust. Arnob. Mart. Cap. Ennod. 
Poetarum primus utitur Yerg. 2 

concolor semel in excursu de arcu caelesti exstat 20, 11, 28 
(213, 19) prima eius pars dilutior cemitur, aeri concolor circum- 
fuso. — "Primum inuenitur apud Verg. (semel), deinde legitur 
frequenter apud Ou., inter auctores prosae orationis habet primus 
Colum." (Thes. IV 81), praeterea Plin. nat. Apul. Sol. Iul. Val. 
Mart. Cap. nonnulli alii. 

decolor 3 16, 2, 10 (73, 20) dies umectus et decolor. Alio loco 
16, 12, 57 (101, 2) spumans denique cruore barbarico decolor aiueus 
insueta stupebat augmenta (de Rheno post pugnam Argoratensem 
cadaueribus Alamannorum pleno, qui dum transnare student, a 
Romanis confossi sunt) flosculo utitur Ouidiano trist. 4, 2, 42 
decolor ipse suo sanguine Rhenus erat^. An e panegyrico Pacati 
Theodosio Augusto a. 389 dicto 2 (12), 34, 4 spumat decolor cruore 
fluuius haec hausit? — Vox potissimum poetarum: primi habent 
Cic. carm. frg, Verg. (semel, cf. Seru. auct. Aen. 8, 326 sane 
"decolor aetas 1 quis ante hunc?) Prop. Ou., in prosa oratione Sen. 
epist. Plin. mai. Scriptoribus quarti saeculi admodum usitata est. 

exsomnis 18, 2, 10 (138, 2) ipsi quoque noctes agebant exsom- 
nis 31, 7, 8 (573, 21) (Gothi) somni manserunt expertes. 9. contra 
Romani, his cognitis, ipsi quoque exsomnes, uerebantur hostes. — 



1 Thes. I 326 sq. Wolfflin, Arch. 9, 584. 

2 Testimonium Seru. auct. Aen. 10, 835 adclinis quis ante hunc? in Thes. 
deest. 

3 Thes. V 198 sq. 

4 Of. p. 15 adn. 2. Sed haec locutio apud alios quoque occurrit, cf. Thes. 
1. 1. 198, 74 sqq. Similiter etiam Hor. carm. 2, 1, 34 sqq. quod mare Dauniae \ 
non decolorauere caedes? \ quae caret ora cruore nostro? 



Cup. II. Po uorbis pooticis B8 

Adiectiuum a Verg. Aen. 6, 55(1 fictuin l adhibent Vell. Sil. Sol. 
10, 10 Chalc. 

occiduus sensu proprio 28, 6, 12 (812, 3) occiduo obnoxius si- 
deri; plerumque i. q. ad occidentem situs: 21, 15,2(245,9) contra 
occiduutn latus 22, 3, 7 (254, 12) in partes mitteretur occiduas 
23, 6, 13 (312, 9) ab occidua plaga 25, 4, 14 (369, 12). — Est uox 
poetarum (cf. Krebs-Schmalz 2, 197), inde ab Ou. (Llnse p. 34) 
uaria significatione adhibita, saepissime autem ad regionem caeli 
indicandam: Sen. Thy. 822 Calp. Lucan. 4,63 in occiduum . . . 
orbem 10, 242 all. Val. Fl. Sil. 1, 145 occidui . . . solis Stat. Theb. 
4, 283. 10, 84 silu. 5, 2, 55 fluctibus occiduis all. Auien. 24 ies Claud. 
10 ies Paul. Nol. carm. 10, 289 temporis occidui 21, 367 all. Cypr. 
Gall. gen. 91. 124. 558 all. Ennod. carm. 1,9,128 Coripp., in 
prosa oratione occurrit apud Plin. nat. Apul. mund. 6 (141, 16 Th.) 
11 (146,18) Gell. 19,7,2 Cypr. Demetr. 3 (353,11 H.) Chale. 
Arnob. Iul. Val. (Fassbender p. 33) Paul. Nol. epist. 13, 25 (105, 
8 H.) animas . . . occiduas 45, 2 (380, 20) in occiduis mortalibus 
Mart. Cap. 6, 629 Cassiod. uar. 5, 25 aetatem occiduam (i. q. effe- 
tam) lord. Eom. 222 ad partes occiduas 241 Get. 7. 70. 82. 
131. 303. 

peruigil 14, 8, 13 (25, 4) castellis quae . . . sollicitudo peruigil 
ueterum per oportunos saltus erexit et cautos 14, 11, 15 (33, 28) 
obseruante cura peruigili proximorum 2 15, 5, 5 (48, 4) peruigilem 
salutis eius custodem 16, 2, 1 (72, 14) ueteranos concursatione per- 
uigili defendisse 16, 4, 5 (75, 9) diligentia . . . peruigili 17, 13, 28 
(133, 5) 17, 9, 1 (120, 12) studio peruigill Item 18, 2, 10 (138, 2) 
22, 15, 22 (288, 8) — 29, 5, 54 (518, 13) 31, 14, 2 (593, 4) peruigil 
semper et anxius, all. — Primum Ou. 3 , Sen. trag. Lucan. 4, 7 
Stat. saepe, in prosa Petron. 102, 3 Plin. paneg. 63, 3 Tac. ann. 
1, 65 (singulis locis), inde nisi fallor in carminibus rarescit, in 
prosa crebrescit: Apul. Iust. Sol. 24, 4 Paneg. (Chruzander p. 47) 
Chalc. Symm. (Schulze p. 215 sq.) Priscill. tract. 1, 26 Oros. hist. 
7, 36, 8 Veg. mil. 2, 5 Cassian. Cod. Theod. 6, 29, 2 9, 40, 17 
Nouell. Theod. 1, 2, 1, 3 Cassiod. uar. 7, 6, 6. 



1 Norden, Aen. p. 277. 

2 Cura peruigil cum alias tum apud Apul. saepe legitur: cf. Weymann p^ 
362. Thes. IV 1462, 9 — 11 exempla ex Apul. CIL Amm. Cassiod. Prud. praebet. 
Addo; Stat. silu. 3,5,2 Cassiod. uar. 9,2,1 Alc. Auit. carm. 6,242. 443. 

3 Linse p. 42, de formatione cf. Bednara, Arcli. 15, 232. 



54 Harald Hagendahl 

praecelsus proprie 15, 10, 3 (63, 21) in his Alpibus Cottiis . . . 
praecelsum erigitur iugum 18, 10, 1 (155, 4) in munimentis prae- 
celsis et fidis 22, 8, 2 (261, 11) Athos . . . mons ille praecelsus 27, 
10, 9 (441, 4) montem occupauere praecelsum. De 18, 6, 21 uide 
supra p. 8. Translate 23,6, 33 (316, 12) praecelsa Brachmanorum 
ingenia. — Yox fere poetica 1 (legitur apud Yerg. Stat. Iuuenc. 
Paul. Nol. Cypr. Gall. Alc. Auit. Coripp.), a scriptoribus praeter 
Plin. nat. 3, 67 euitata, inde a quarto fere saeculo plerumque 
sensu translato crebrescit: Ambr. Sjmm. (Schulze p. 221) Paul. 
Nol. epist. 5, 5 Sulp. Seu. chron. 2, 15, 10 Cod. Theod. 8, 4, 26 
(a. 415) Salu. Mart. Cap. 7, 728 Alc. Auit. Ennod. epist. 2, 28, 4 
(70, 19 H.) 9, 29, 2 (250, 19) all. Cassiod. uar. 6, 20, 2 dignitatis 
8, 23, 2 uiro all. 

praepes 18, 6, 3 (145, 16) credimus . . . per aerios (Wm 2 G aera- 
rios Y) tramites famam praepetem uolitare e loco Yergiliano et 
Apuleiano conflatum esse uidetur 2 . 27, 11,2 (443, 11) praepetibus 
pinnis e Yergilio, ni fallor, sumptum est 3 . — De significatione 
magna erat inter ueteres dissensio 4 . De qua Norden 5 : "Das 
Richtige" inquit "steht bei Gellius [YII c. 6] § 12: praepes sei 
ein Wort der Auguralsprache, in der es das Epitheton eines mit 
breiten (patulis) Schwingen fliegenden Yogels sei, entsprechend 
M 237 oicovoiat TavuTtxepuYsaat ', a lso 'weit geoffnet', 'ausgebreitet'. 
Diese Ableitung vom St. pat- ist nicht nur lautlich die glaub- 
lichste 6 , sondern auch deshalb, weil nur so sich zwei bei Gellius 
angef iihrte ennianische Yerbindungen erklaren : Brundisium pulcro 
praecinctum praepete portu (ann. 488) und praepetibus sese pul- 
crisque locis dant (ann. 97, sc. die Auguralvogel)". De auibus 
auspicia facientibus exstat e. g. Enn. ann. 94 sq. pulcherrima 
praepes \ laeua uolauit auis Liu. 7, 26, 4 (subst.) Yal. Max. 1, 6, 5 
praepetes Apul. Socr. 6 (14, 8 Th.) uel somnis conformandis uel 
extis fissiculandis uel praepetibus gubernandis uel oscinibus eru- 



1 Krebs-Schmalz 2, 346. — Schulze, Symm. p. 221 hanc uocem sermoni 
uulgari uindicanti non assentior. 

2 Cf. supra p. 7. — Commode Wagner II p. 313: "admodum poetice per 
aera incedit ipse historicus". 

3 Cf. supra p. 11. 

4 Cf. Gell. 7, 6 Seru. Aen. 3, 246. 361. 6, 15 Fest. p. 205, 26 M. 
6 Aen. p. 124. 

e Aliter Walde p. 608. 



Cap. II. Do uorbis pooticis ")."> 

diendis, liberius poetae pro qualibet aue l tmlut Verg. Aen. 5, 254 sq. 
quetn pracpes ab lda \ sublimcm pedibus rapuit louis armiger uncis 
Ou. raet. 4,714 Iouis pracpcs (i. e. aquila) 2 uel pro adiectiuo 
celer ponunt: Mat. carm. frg. 3 praepes Victoria Ou. epist. 8, 38 
succubuit telis pracpetis ipse dei (i. e. Cupidinis) Val. Fl. Stat. 
Theb. 2,39 Ach. 2,113 Iuuenc. 3, 265 praepete curru (de Helia, 
all. codd. cursu) Auson. 147, 3 nomina praepetis aeui (all. codd. 
perpetis) all. Claud. rapt. Pros. 1, 233 Prud. perist. 9, 24 Ven. 
Fort. Praesertim praepete cursu in fine uersus apud hos inueni s : 
Stat. Theb. 6, 298 Claud. 3, 262 (Birt acl locum hos imitatores 
adnotat: Arator act. 1,259. 2,712 Prosp. carm. de ingrat. 798) 
Cypr. Gall. exod. 1278 Ven. Fort. carm. 5, 5,83 4 , inuerso ordine 
Ennod. opusc. 1, 45 (273, 18 H.) 3,78(350,18) cursu praepeti. 
Poetarum usum praeterea hi imitati sunt: Plin. nat. 7,4 Apul. 
met. 2, 20 (41, 16 H.) praepeti celeritate Chalc. transl. 40 aliud 
praepes aeriuagum (Plato ttcyjvov y.ol\ aeporcdvov Thes. I 1061, 82) 
Priscill. tract. 3, 70 auium praepetes transitus. 

praescius 22, 15, 30 (289, 22) aduentare diluuium praescii. 
Genetiuus annectitur 27, 5, 2 (428, 15) motus aduentantis iam 
praescios b . — Vox fere poetica a Verg. Aen. 6, 66. 12, 452 pri- 
mum adhibita 6 , post Tac. hist. (semel, substantiue) ann. (ter) 
in oratione soluta passim inuenitur: Ps. Quint. decl. mai. 4, 3 
(69, 17) 19, 8 (343, 16) Min. Fel. 35, 2 Sol. 10, 19 Ambrosiast. 
(Souter p. 127) Sulp. Seu. Iord. Get. 221 ; cum genetiuo accom- 
modato : Tac. Tert. 7 Filastr. 120, 8 futuri gaudii Optat. 4, 2 (104, 
2 Z.) Ambrosiast. Hier. epist. 79, 2 uicinae mortis Oros. hist. 
3, 3, 2 sui mali. 

1 Fest. p. 205 M. ceterum poetae promiscue omnes aues ita appellant. 

2 Cf. lexica. 

3 Alio loco Sen. Phaedr. 1061 praepeti cursu euolat. 

4 Manitius in indice III ed. Krusch, MGH VI: 2 p. 133 Claud. carm. 3, 262 
expressum esse dicit. 

5 Vide etiam p. 6 sq., ubi de locutione Vergiliana praescia uenturi simili- 
busque egi. 

6 Norden, Aen. p. 142: "Neubildung Vergils nach inscius". — Krebs- 
Schmalz 2, 360 Haustein p. 49. 

7 Praeter poetas hos solos Haustein 1. 1. commemorat. — De construc- 
tione dicit Pomp. gramm. V 173,4 K. similiter et 'praescius futura' ; sed figurate 
accusatiuo iungitur, honestius autem genetiuo iungitur, 'praescius futurarum rerum'. 
Quorsus haec spectent, non intelligo, nisi forte talem uerborum constructionem 
dicit, qualem apud Comm. apol. 259 praescius hoc fuerat Dominus legimus. 



56 Harald Hagendahl 

praeuius 14, II, 17 (34, 9) Domitiano et Montio praeuiis 
15, 8,21 (61, 19) plebs uniuersa . . . imperatorem clementem appeU 
lans et faustum, praeuia consonis laudibus celebrabat 15, 10, 5 
(64, 11) agrestibus praeuiis 16, 12, 18 (94, 5) malo cum Clark 
scribere praei nos ut faustus antesignanus et fortis: experieris quid 
miles . . . efficiet quam cum Heraeo lectionem codicis V praeuius 
(i praeuius G) retinere commate post fortis posito. 18,7,21 
(151,21) praeuium sequebantur (prauiumY, corr. Valesius) 22, 
15, 19 (287, 21) alite praeuia 25, 6, 2 (373, 22) adoriuntur nos ele- 
fantis praeuiis Persae 26, 10, 16 (417, 25) densitate praeuia ful- 
gorum 31, 7, 6 (573, 4) praeuia . . . spe meliorum. Genetiuum ex 
se aptum habet 31, 5, 8 (568, 10) inter metuenda multa periculo^ 
rumque praeuia maximorum 24, 4, 31 (347, 1) Victorem comitem 
exercitus praeuium 1 . Male Petschenig? exercitui coniecit, nam 
datiuus huic adiectiuo rarissime (Auson. 339, 6 lux dono concessa 
deum, cui praeuius est Sol. De Cic. carm. frg. 1 praeuius Auro* 
rae, solis noctisque satelles dubitare licet, utrum genetiuus an 
datiuus intelligatur, sed genetiuum malo), genetiuus passim iungi- 
tur. Haud ab re erit, quoniam Haustein in commentatione, 
quam de adiectiuis genetiuum sibi accommodantium conscripsit, 
hoc omnino omisit, exempla quae habeo proferre: Ou. met. 15, 

Quamquam quis est, quin uideat praescius fuerat haud aliter ac uerbum transi- 
tiuum praesenserat, praenouerat accusatiuum sibi accommodare. Similiter Plaut. 
Most. 100 simul gnaruris uos uolo esse hanc rem Turpil. 65 scies ea, quae fuisti 
nescius. Cf. Schmalz p. 375 § 62 A. 2 Kuhner-Stegmann II: 1 p. 260 A. 3. 

1 Epimetri loco de adiectiuis, quibus Ammianus genetiuum insolenter 
annexuit, pauca addere liceat. Nam quae Hassenstein p. 6 sq. de hoc usu dis- 
putat, plane peruersa ac paene nullius pretii sunt. Primum enim inter adiec- 
tiua notabilia ea affert, quibuscum iam a scriptoribus aeui optimi genetiuus 
coniungitur. Sunt autem haec: Callidus (Cic. Liu. Ou. all. : Thes. III 172, 17) 
incertus (persaepe inde a Plaut. : Haustein p. 30) prouidus (Cic. Liu. all. : Hau- 
stein p. 49) prudens (Cic. Nep. Sall. all. : Haustein p. 49 sq.). Deinde haud 
pauca et ea quidem, quae primum apud poetas siue apud posteriores solos hac 
ratione usurpata inueniuntur, omittit. Iis autem, de quibus iam egi, praescius 
et praeuius, haec subiungo: Confinis 15,9,3 (62,13) Doriensis . . . oceani 
locos inhabitasse confines (Paul. dig., translate Itala Aug. : Thes. IV 215, 30 ib. 1. 
61; cum. dat. inde a Caes., Amm. 6ies) extorris 29,6,4 (519,23) quos . . . 
regionum suarum faciebant extorres (Stat. Tert. Paneg. : Haustein p. 75 Wolpflin, 
Arch. 13, 408. Addo Tert. apol. 21, 5 soli et caeli sui extorres Cypr. epist. 52, 1 
(616, 16 H.) Heges. 1, 25, 1 Bacchiar. repar. laps. 12 misericordiae caelestis ex- 
torris; cum abl. 14, 1, 4 (2, 11) 31, 8, 8 (577, 6) 31, 12, 8 (587, 7) Sall. Liu. all. 
incautus? 16, 12, 29 (95, 26) (in^cautior sui hostium tela praeteruolans (sic Clark 



Cap. II. Do uerbis poeticis 67 

190 praeuia lucis . . . Pallantias Stat. Theb. 7, lo:* certi fbrs prae* 
uia fati Lact. mort. pers. '2, 8 (ut praccu)rsor diaboli ac prac- 
uius sit Hier. c. Lucif. 7 p. 179 baptisma eins (sc. loannis) prac- 
uium DonUnici baptismatis fuit Ambr. oi'f. 1, 18, 70 primam hanc 
(uerecundiam) et qua&i pracuiam uult esse orationis futurac 1 Mart. 
Cap. 1, 125 (uers.) uirgo perite praeuia sortis Ennod. opusc. 8, 
149 (369, 14 H.) illa quae itineris eius fuit semper praeuia Iord. 
Get, 100 eorum praeuius Rom. 355 eorum et in bello et in con~ 
silio praeuius. — Est autem uocabulum poeticum, apud Cic. carm. 
Ou. Stat. Auson. Claud. alios obuium, tertio demum saeculo ut 
aidetur in prosam orationem translatum: Cypr. epist. 61,4 Lact. 
Hier. 2 Paul. Nol. epist. 23, 14 Mart. Cap. 5, 433 Salu. gub. 1, 42 
Claud. Mam. anim. p. 174, 5. 176, 2 E. Alc. Auit. epist. 15 (48, 
} P.) Ennod. saepissime ut epist. 4, 23 (114, 22 H.) praeuius 
sermo (i. e. prius missa epistula). 

c) duobus nominibus, quorum alterum est -aeuus, elfecta 3 . 

grandaeuus 19, 6, 2 (165, 15) mulieres iam grandaeuae 19, 12, 
12 (181, 18) grandaeuus quidem set corpore durus et animo 25, 
1,2 (367, 3) Sofoclen . . . aetate grandaeuum. — Yox poetarum: 
Lucil. 4 Yerg. ter. Ou. Sen. Oed. 859 Ag. 378 Herc. 0. 1864 

2um Cornelissen; cf. Stat. Theb. 6,767 incautusque sui. Hor. Ou. : Haustein p. 
50) inpatiens 14, 10, 3 (28, 12) 21, 10, 2 (231, 12) morarum inpatiens 22, 12, 2 
[279,6) inpatiens otii 27,10,10 (441, 16) proeliorum inpatiens et laborum 31,10,7 
[581, 1) differendi inpatiens all. (saepe inde a Verg. Liu. : Haustein p. 55 sq.) 
inritus 20, 11, 31 (215, 2) inritus propositi reuerteretur (Vell. Val. Max. Curt. 
3il. Stat. Paneg.: Haustein p. 69 Wolfflin, Arch. 13,413) strenuus 16, 12, 57 
'100,24) nandi strenuis quosdam nescios adhaerentes (Tac. hist. 3,43: Hausteln 
p. 71) tenax 27,8,10 (437,9) uirum acrioris ingenii sed iusti tenacem et recti 
[~ Hor. carm. 3, 3, 1 iustum et tenacem propositi uirum: Heetz p. 271. Simi- 
liter Ou. met. 10,405 propositique tenax Val. Max. 6,3,5 tenax propositi Quint. 
inst. 11, 1, 90 pertinacem ultra modum tenacem esse propositi Ennod. epist. 9, 30, 
17 (253,15 H.) tenax propositi sui.) 30,1,17 (527,10) apud imperatoris auresru- 
morum omnium tenacissimas (Verg. Hor. Ou. Colum. Vell. all. : Haustein p. 55 
Axldo Symm. epist. 4,15,1 Vict. Vit. 3,46) scrutantissimus 30,9,4 (552,11). 
militaris rei ordinum scrutantissimus. 

1 Hoc unum exemplum Georges (sed falso 2, 18, 70 pro 1, 18, 70) laudat. 

2 Hos duos solos affert Krebs-Schmalz 2, 373. Cf. etiam Paucker, Hier. p. 76. 

3 Cf. Norden, Aen. p. 177. 

* At grandaeuitas iam Pacuu. (Norden 1. 1.). Cf. praeterea Krebs-Schmalz. 
1, 629. 



58 Harald Hagendahl 

Petron. 123 u. 230 Lucan. 3, 518. 7, 371 Yal. Fl. Sil. Stat. Ach. 
1,50 Claud. 3,248. 20,288 carm. min. 17,7 Prud. c. Symm. 
2,417, in prosa oratione passim admissa: Plin. mai. Tac. hist. 
(singulis locis) Apul. mund. 34 (170, 19 Th.) ShA Marc. Aur. 
20,6 Maxim. 6,5 Paneg. 3 (11), 14, 4 Aur. Yict. Cod. Theod. 

7, 22, 7 (a. 365) 12, 1, 83 (a. 380) Mart. Cap. 1, 3. 40. 71 Sedul. 
epist. 1 (10, 7 H.) Ennod. saepe ut epist. 1, 5, 8 (11, 20 H.) Cas- 
siod. uar. 2, 14, 3. 7, 41/1. 9, 24, 5 all. Greg. Tur. Franc. 4, 12 
(148, 31). 

longaeuus de hominibus dicitur 18, 6, 18 (148, 11) rex ille 
longaeuus (sic Clark, rex flongaeuus Y, ille om. EWm 2 G; obscure 
in epistula significatur Sapor rex Persarum) 27, 1, 2 (419, 9) 
Seueriano . . . inualido et lengaeuo 27, 12, 1 (444, 12) rex . . . 
Persidis, longaeuus ille Sapor; de rebus 26, 3, 4 (395, 13) longaeua 
inpunitas 28, 4, 30 (475, 2) potiores auctoritate longaeua 30, 5, 6 
(541, 3) usu laedendi repperiente longaeuo. — Primum apud Yerg. 
(14 ies ) legitur 1 . Est autem uox poetarum: Prop. Ou. Lucan. 
5,138 Mart. Sil. 13,86 Stat. 18 ies Lact. Phoen. 65 2 Auien. bis 
Claud. 9 ies all., apud scriptores aeui posterioris passim reperitur 3 : 
Gaius dig. 7, 1, 56 Cypr. Demetr. 4 (353, 25) Arnob. nat, 2, 62 
(98, 5 E.) Sol. 19, 17 ShA Max. Balb. 15, 2 Symm. rel. 3, 9 
Ambr. Hier. in eccles. 11 p. 481 epist. 58, 1 Mart. Cap. 2, 167. 
3, 223 Eustath. Bas. hex. 8, 6 p. 952 B Cassiod. uar. saepe ut 

8, 1, 4 Cod. Iust. 8, 52, 2 (a. 319) 1, 2, 23 (a. 530). 

primaeuus 16, 1, 5 (72, 5) aduliscens primaeuus^. — Yox poe- 
tica (cf. -rcpu)aW)j3Y)s) apud Catull. 64,400 primum obuia 5 . Yergilii 
flosculos poetae posteriores libenter decerpserunt 6 . Praeterea 
affero: Yal. Fl. 2,480 all. Sil. 16,486 Stat. Theb. 3,196. 4,354 

1 Cf. tamen quae de hac uoce disputat Norden 1. 1.: "Diese Ubersetzung 
von (xaxpafwv "inquit" findet sich ofters in unverkennbarer ennianischer Um- 
gebung (so 8, 498) und darf daher fiir die archaische Poesie in Anspruch ge- 
nommen werden" e. q. s. 

2 Adictiuis compositis in -aeuus Lact. nisi in carmine de aue Phoenice 
(longaeuus primaeuus) non utitur. 

3 Cf. Krebs-Schmalz 2, 32. 

* De loco Vergiliano Aen. 7, 162 ab Ammiano et ab aliis saepe expresso 
supra egi p. 9. 

6 Norden 1. 1. hanc quoque uocem ueteri Komanorum poesi uindicare uult. 

6 Vide supra adn. 4. — Aen. 10, 345 primaeuo corpore imitantur Lucan. 
6,562 Val. Fl. 2,652 Sil. 10,493. 646 Nemes. Cyn. 115. 



Cap. U. I)o uerbia poeticis ">'.♦ 

silu. 2,3,39. 2, 6, 2. :>, 8,66: L86 Claud. 8,197. 21,51.28,7 
Ennod. cann. 1,4,60. 7,22. 2,44,10 Maxini. eleg. 2, 35. In 
prosa orationo quarto demum saeculo, quantum uideo, occurrit • : 
Symm. or. 1,3. 3,0 rel. 13,3 epist. 4,18,2 (quod solum testi- 
monium Schulze p. 231 laudat) Paul. Nol. epist. 13, 5 Mart. 
Cap. 1,36 primaeua affectione (i. q. iuuenili studio) Ennod. epist. 
7,26,2 (193,7 H.) dict. 1,25 (438,8 H.) Boeth. in Porph. comm. 
1, 3 Cassiod. uar. saepe ut 3, 5, 6. 8, 10, 5. 

d) e nomine et uerbo coalita. 

a) in -ficus desinentia 2 . 

Tredecim adiectiua huius generis apud Ammianum occur- 
runt 8 , quorum unum grandificus ab ipso nouatum est, haec tria 
sub nostram quaestionem cadunt: 

horrificus 17, 7, 3 (116, 26) cum horrifico tremore terrarum 
29, 2, 21 (501, 2) coetus furiarum horrificus 31, 10, 8 (581, 1) horri- 
fico . . . fragore 31, 13, 2 (589, 22) clamoribus resultans horrificis. 
— Yox poetica: primi exhibent Lucr. Cic. Arat. (singulis locis) 
Yerg. ter; e scriptoribus Gell. 20,1,48 Min. Fel. 23,5 (deest 
apud B^cklund) Rufin. alii. Cf. id. p. 46. 

luctificus apud Amm. quater, luctuosus 15 ies exstat. Quam- 
quam discrimen aliquod significationis, etsi exiguum, inter haec 
adiectiua (actiue usurpata) intercedere haud abnuo, tamen temere 
factum esse non puto, quod illud semper ita adhibetur, ut ope eius 
clausula apte cadat, id quod altero pro eo substituto fieri non 
potuit: 17, 5, 7 (114, 16) contemne partem exiguam (sc. Armeniam 
cum Mesopotamia) semper luctificam et cruentam (cursus : & ~ ~, 
^, <^&^) 25, 10, 1 (384, 16) multa uisebantur et dira y quorum euen- 
tus fore luctificos, gnari rerum prodigialium praecinebant (cursus: 
£ ^, ~&^«n,; cf. 26,1,3 (390,7) hac uolubilium casuum diritate 
exitu luctuoso finita^) 28,2,12 (463,6) strages edidere luctificas 



1 Falso Krebs-Schmalz 2, 376 ititer exempla e prosa repetita Ps. Cypr. p. 
289,1 H. (= Carm. de Sod. 1) habet. 

3 Cf. B.ECKLUND, qui tamen, quibus quaeque locis legantur, non indicat. 

3 B.ecklund p. 108. 

4 Item luctuosus ad clausulam efficiendam solum quadrat: 14, 5, 2 (10, 14) 
14,10,16(31,3) 25,9,1(382,11) 26,1,3(390,7) 26,9,9(414,1)27,9,3(437,22) 
28, 1, 1 (448, 5) 29, 2, 1 (496, 13) 29, 2, 7 (497, 20). Praeterea legitur: 19, 9, 9 (174, 



60 Harald Hagendabl 

(cursus: £~, ^Z~~; cf. 28,1,1 (448,5) urebat cuncta Bellona ex 
primordiis minimis ad clades excita luctuosas.) 29, 3, 9 (504, 17) 
nequo casu ferarum deleretur luctificus calor (cursus : £ ^ ~, £ ^). — 
Poetae passim inde a Cic. carm. frg. 32, 26 Verg. Aen. 7, 324 
Sen. trag., scriptorum soli Chalc. Amm. Verec. Cf. B^cklund 
p. 42 sq. 

terrificus 26, 7, 17 (408, 16) desciuere libentes ad eum et | pro 
terrifico fremitu, quem barbari dicunt barritum, nuncupatum im- 
peratorem . . . reduxerunt ad castra. Locum mendosum uarie 
uiri docti sanare uoluerunt, uelut Petschenig pro(pere) t., Heraeus 
et Novak perterrifico, quod uerbum in litteris Latinis non in- 
uenitur, coniecerunt, Clark lacunam post pro indicauit. Sed 
utcumque est, hanc uerborum iuncturam noster e Gell. 5, 14, 9 
terrificoque fremitu et sonoro didicisse uidetur (Hertz p. 288). — 
Vox maxime epicorum (primum Trag. inc. 51 E. Lucr. ter Verg. 
ter), raro a prosariis admissa: Plin. nat. 2, 92 Plin. epist. Gell. 
Sol. 15, 7. 52, 32. 53, 11 Veg. Rufin. all. Cf. M. Opitz, Leipziger 
Studien, vol. VI p. 239 sqq. (a B^icklund p. 47 laudatus). 

(3) in -fidus exiens. 
multiridus 17, 1,8 (106, 3) per subterranea quaedam occulta 
fossasque multifidas 23, 4, 14 (304, 7) multifido ferro coagmentata 
24, 3, 14 (340, 20) pars maior Eufratis in riuos diuiditur multi- 
fidos (cursus prauus). — Vox est poetarum propria: Ou. Sen. 
trag. Lucan. Val. Fl. Sil. 14, 420 Mart. Stat. Claud. E scrip- 
toribus prosariis hoc adiectiuo pro eo, quod in Graeco fonte 
7IoAikj)(l5y]s legitur, utuntur Plin. nat. 11, 128 quibus multifidi 
pedes (cf. Arist. part. an. T 2. 662 b 30 oaa . . . rcoXuaxtSrj twv 
£(pa)V et saepe alias de animalibus, quorum pedes digitos habent.) 
Iul. Val. 1, 2 (2, 24 K.) multifida . . . uaticinandi scientia (in 
exemplari Graeco Ps. Call. TCoXucm^g: Fassbender p. 67 adn.), 
praeterea Paneg. 9 (4), 21, 1 Nili ora multifida (cf. Lucan. 10, 
311 multifidas . . . undas (de Nilo) 3, 202 multifidi . . . Histri 
Mart. 8, 28, 7 multifidum . . . Timauum) Mart. Cap. 2, 117 multi- 
fidis suauitatibus 3, 227 numerosque multifidos Boeth. in Porph. 
comm. 1,4 (10,18 B.) multifidaui 1,26 (78,10) multifidas . . . 
species. 

13) 28,2,14(464,1) 28,6,19(484,6) 29,1,7(488,25) 31,10,19(583,23) 31, 
13, 1 (589, 10). Adu. luctifice: 31, 8, 1 (575, 10). 



Oap. II. Do uorbis poeticia r»i 

y) tn -gcr exeuntia [ . 

armiger adiectiue 22, 3, 8 (801, 8) cum urmigcra gradiens ma/nu 
(Iulianus) 24, 3, 2 (338, 7) cum armigera manu. — Praeter Vitr. 
Cypr. (singulis locis) Amm. apud poetas (Acc. Prop. Petron. Sil. 
Stat. Auien. Coripp.) solos inuenitur 2 . 

nauiger uariationis causa adhibetur 14,8,12 (24,25) in his 
tractibus nauigerum nusquam uisitur flumen (cf. eiusdem capitis 
§ 1 (23, 4) nauigabile flumen Calijcadnus) 23, 6, 20 (313, 20) Onam 
et Tigridem . . . nauigeros fluuios. In eodem capite his locutio- 
nibus utitur: § 25 (315, 3) qui (Eufrates) tripertitus nauigabilis 
est per omnes riuos* § 59 (322,20) amnes . . . nauium capacis- 
simi § 69 (325, 6) amnis uehendis sufficiens nauibus. — Vox 
rarissima; obuia est apud poetas: Lucr. Mart. Auien. ora 643 
orb. terr. 314 Sedul. carm. pasch. 3, 230, in prosa apud Plin. 
mai. Paneg. 5 (8), 7, 2 flumina Veg. mil. 3, 7 amnes Sedul. 
op. pasch. 3, 19 uias Cassiod. uar. 5, 17, 6 in fluminibus naui- 
geris Iord. Rom. 229 Cyprum Cato classe nauigera directus in- 
uasit (cf. Wolpflin, Arch. 11, 367). 



III. Verba. 

afmndere 4 est "uerbum poetarum, nisi quod semel technice 
ponit Varro; inde a Sen. transiit ad prosarios". Ab Ammiano 
consuetudine poetarum etiam ab aliis scriptoribus (Sen. Plin. mai. 
Frontin. Tac. Flor. Sidon.) recepta genus passiuum eodem modo 
atque in lingua Graeca medium usurpatur 16, 4, 5 (75, 10) adfusa 
laetiore spe (G laetiores per V) prosperorum 17, 13, 28 (133, 17) 
adfusi sunt (Quadi) uestigiis Augusti clementis (cf. Ou. met. 9 ; 606 
sq. potui moritura uideri \ amplectique pedes adfusaque poscere 
uitam Homer. 19 Flor. 4, 2, 56 Cleopatra . . . adfusa Caesaris 
genibus Sidon. epist. 4, 23, 3 paternis pedibus affusus). 

anteuolare 5 15, 5, 24 (52, 19) cursim nos properantes aeria 



1 Cf. F. Seitz, De adiectiuis poetarum Latinorurn. compositis. Diss. Bon- 
nae 1878 p. 6 sq. et passim. Paucker, Vorarb. I p. 71. 

9 Thes. II 613. — Substantiuum autem est apud Plaut. Cic. Verg. Liu. all. 

3 Nauigabilis praeterea legitur 22, 8, 44 (270, 18) (y Sol. 13, 1) 22, 15, 10 
(286, 2). 

4 Thes. I 1248 Krebs-Schmalz 1, 127. 
6 Thes. II 162. 



62 Harald Hagendahl 

uia 1 quadam (V, quaedam EBG) anteuolans prodiderat fama (cf. 
18, 6, 3, supra p. 7). — Haec uox omnino rarissima post Verg. 
Stat. 2 Sil. apud Ammianum primum conspieitur, praeterea in 
litteris eiusdem fere temporis (Claud. Paul. Nol. Aug. Mart. Cap. 
all.) aliquotiens occurrit. 

congeminare 3 28,1,12 (450,22) utque congeminata potestas 
(i. e. duo magistratus) . . . altiores consareinaret aerumnas, Maxi- 
mino . . . sociauit ad haec cognoscenda . . . Leonem notarium. 
Altero loco 25, 6, 13 (375, 16) cum haec saepe congeminando refra- 
garetur in cassum idem est quod repetere, quae significatio scrip- 
torum infimae Latinitatis propria exstat. Est autem uox poe- 
tarum (primus utitur Verg., nisi quod Plaut. Amph. 786 intransi- 
tiue i. q. duplicem fieri ponit), raro a posterioribus uelut Apul. 
Arnob. Iul. Val. Hier. in prosam recepta. 

crudescere 4 translate i. q. inualescere 19,2,6 (159,8) con- 
festimque lacrimabilis belli turbo crudescit (de quo loco uide supra 
p. 8) 25, 9, 3 (382, 19) inmani crudiscente bellorum materia 
30,10,3 (553,14) quasi furore barbarico crudiscente. — Sic poe- 
tae Vergilio auspicante loquuntur. In prosa praeter Tac. Iust. 
(singulis locis) talis usus ante quartum saeculum non exstat. 

densere 5 uerbum est poetarum fere proprium, uelut Lucr, 
Verg. Hor. Ou. Calp. Sil. Claud. all., nisi quod in prosa oratione 
apud hos inuenitur: Sall. liist. Apul. Tac. Pallad. (singulis locis) 
Macr. 5 ies Gramm. Densare autem cum a poetis, uelut Enn. 
Verg. Lucan. Sil., tum etsi a Cic. et Caes. alienum est, a scrip- 
toribus inde a Liu. frequentatur 6 . — Ammianum, ut erat poeti- 
cae dictionis appetens, uerbum illud exquisitius praetulisse F. 
Vogel 7 recte uidit. Sed codicum memoria nondum accuratius^ 
explorata in eo mea quidem sententia iusto longius progressus 
est, quod eum uno loco excepto illucl solum adhibuisse existimat 
Nam si codicem Fuldensem (V), quem testem optimum ac paen* 

1 Sic Clark, aeraria V aeria EWm 2 erratica BG aeria quadam (uia) Novak 

2 Ad hos pertinet, quod Klotz in Thes. suspicatur, uerbum nonnumquan 

minus coaluisse. 

3 Thes. IV 273 sq. Minus accurate Krebs-Schmalz 1,328: " congeminare 
verdoppeln, ist altlateinisch und poetisch fur geminare". 

* Thes. IV 1232. 

6 Thes. V 542 sq. 

6 Thes. V 544 sq. 

7 JclPh. 127 (1883) p. 865 sq. 



Cap. II. De uorbis poeticis (VA 

unicum habemus, sequimur, binis locis necesse est probare et 
densare: 16, 2, 9 (uide p. 18 adn. 1) 16, 12, 20 (94, 14) dcnsantes 
semet in cuneos, et uerbum frequentatiuum densitare, id quod in 
Thes. factum est, etsi praeterea non legitur 1 : 19,7,3 (168,20) 
densitataeque acics (sic. Tlies. tensitatc quae V densetaeque C. F. W. 
Muller Clark densataeque G. Bentley) 27, 4, 5 (426, 7) montibus 
praeruptis densitatae Succorum patescunt angustiae (sic Gunther 
Thes. dcnsita et V densetae C. F. W. Muller Clark densatae G), 
ceteris locis densere: 14, 2, 10 (6, 10) denseta (densetas V corr. m 2 ) 
scutoram conpage semet scientissime praestruebant 22, 6, 2 (uide p. 
15 adn. 1) 22, 8, 46 (271, 2) concrescat aer ex umorum spiramine 
saepe densetus (tensetus V densatus G) 24, 2, 14 (336, 15) den- 
setisque clipeis (V densatisque Vm 8 WBG) 25,1,17 (360, 14) den- 
seti Romani pedites (V densati Vm 3 EBG) 26, 8, 9 (410, 21) den- 
setis . . . scutis (V densatis BG) 29, 5, 48 (517, 3) densetis late- 
ribus (E Eyssenhardt desetis V densatis G) 31, 15, 2 (uide p. 
13). Gelenius igitur semper densare scribit, in uerbo exquisi- 
tiore ni fallor offensus 2 . 

flammare intransitiue 31, 12, 6 (586, 27) ut . . . opprimeretur 
leuius tumor barbaricus flammans. — Vox ni fallor poetica, usur- 
patur intransitiue a Verg. georg. 3, 433 flammantia lumina tor- 
quens (de angue) Prop. Auien. Arat. 272 flammanti . . . rubore 
742 flammanti ab ortu Claud. carm. min. 53, 23 Paul. Nol. carm. 
6, 78 flammantum . . . equorum, transitiue saepius inde a Lucr. 
Catull. Cic. poet. Verg. all., in prosa passim post Tac. 

inmurmurare 22, 16, 14 (293, 3) cum saepe aprico spiritu in- 
murmurantes (EBG spiritum murmurantes V corr. m 3 ) audierit 
uentos. — Vox est poetarum 3 : Verg. georg. 4, 261 siluis immur- 
murat Auster Ou. Manil. 5, 383 Val. Fl. 7, 312 Sil. 7, 146 
Stat. Theb. 1,532. 11,63 Mart. Cap. 7,725 u. Coripp. Ioh. 
1, 170, sero in prosam recipitur: Paneg. 7 (6), 12, 8 Macr. Hier. 
adu. Iouin. 2, 9 Aug. serm. 349, 2 Cod. Theod. 9, 38, 6 (trans. 
i. q. incantare) Cassiod. uar. 4, 50, 4. 8, 32, 2. 

interlabi 22, 8, 17 (265, 6) Thermodon his est proximus, ab 
Armenio defluens monte et Themiscyreos interlabens lucos. Cursum 

1 Thes. V 544. 

2 Nam 14,2,10 formam orationis in hunc modum mutat: densas scutorum 
compages scientissime praestruebant. 

3 Verbum simplex occurrit apud Plaut. Cic. all. 






64 Harald Hagendahl 

prauum ut tollat, Clark dubitanter interluens pro interlabens 
proponit, quod mihi displicet. Nullo enim modo fieri potuit, ut 
uerbum omnino raro, transitiue rarissime obuium pro usitatiore 1 
inculcaretur. Legitur autem intransitiue apud Yerg. georg. 2, 349 
inter enim labentur aquae (per tmesin) Sil. Stat. Auien. Sjmm. 
epist. 4, 33, 1 Claud. (singulis locis), transitiue apud Auien. orb. 
terr. 1092 Prud. c. Symm. 2, 606. 

intermicare 20, 3, 1 (186, 10) caelum subtextum caligine cerne- 
batur obscura et a primo aurorae exortu ad usque meridiem inter- 
micabant iugiter stellae 20, 11, 28 (214, 1) intermicante asperginum 
densitate (in excursu) 24, 2, 5 (334, 8) splendor ferri intermicans. 
— Primum occurrit apud poetas aeui imperatorii: Val. Fl. Stat. 
Claud. 1, 26 Cypr. Gall. exod. 1100 Coripp. Iust. 4, 150, in 
prosa oratione apud Apul. Socr. 3, 124 (10, 2 Th.) Lact. inst. 
6, 20, 7 Aug. Salu. eccl. 2, 48. 

oppetere i. q. mortem oppetere (Cic.) semper more poetarum 
substantiuo mortem omisso dicitur, uelut 16, 5, 17 (78, 7) 17, 1, 14 
(107, 6) oppetere dimicando gloriose 17, 13, 21 (131, 18) 19, 7, 1 
(168, 14) 21, 12, 13 (237, 2) 24, 5, 6 (348, 10) 26, 8, 10 (411, 6) 
in Isauria oppetit 27,1,5 (420, 9) 2 , nisi quod ablatiuus morte 
nonnumquam adiungitur: 20,4,8 (190, 16) gloriosum esse existi- 
mans iussa morte oppetere 28, 1, 16 (451, 21) publica morte oppeti- 
uerunt. (Cf. etiam 15, 5, 32 (54, 7) hoc genere oppetit mortis). 
Similiter ShA Alex. 62, 3 quieta morte oppetissent Prud. perist. 
10,65 gloriosa morte . . . oppetant. — Absolute ponitur a poetis 3 
uelut Yerg. 5 ies (mortem oppetere deest) Yal. Fl. 1, 554 Claud. 
28, 294 Prud. perist. 2, 329 c. Symm. 2, 570 aliis, in prosa post 
Plin. mai. Tac. ann. (bis) passim uelut Apul. met. 7, 4 (157, 3 H.) 
Iul. Yal. (Fassbender p. 15) Macr. sat. Ennod. opusc. 1, 67 (280, 
1 H.)*. 

pandere i. q. enarrare explicare aperire 15, 8, 16 (60, 22) 



1 Interluerc reperitur 23, 6, 70 (325, 13) quos (Paropanisadas) . . . Gordo- 
maris interluit fluuius, praeterea apud Plaut. Catonem Verg. Liu. Curt. Tac. Sol. 
Claud. Mart. Cap. all. 

2 Alia exeuipla Liesenberg II p. 9 sq. collegit. 

3 Cf. Krebs-Schmalz 2, 218. — Miror B. Winand in dissertatione quae 
inscribitur: Vocabulorum Latinorum quae ad mortem spectant historia (Marpurgi 
1906), hanc uocem silentio praetermisisse. 

4 Aperte imitatur Verg. Aen. 1, 94 sqq. 



Oap. II. De uerbis poeticia 0fi 

sautatis ueteribus Ubris, quorum lectio per corporum signa pandit 

animarum interna 15,9,8 (63,4) euhages . . . sublimia naturae 
pandcrc conabantur 17,4,11 ( 1 10, 15) per uulturcm naturac uoca- 
bulum pandunt (cle litteris hieroglyphicis priscorum Aegyptiorum; 
cf. paulo infra: per spcciem apis . . . indicant regem) 18, 6, 3 
(145, 17) cuius (famae) indicio haec gesta pandcnte 18,6, 16 (147, 
25) pandit rcrum integram fidem docetque 19, 12, 3 (180, 6) ora- 
culum quondam futura pandcbat 22, 12, 7 (280, 9) extispicia non 
numquam futura pandentia 28,6,28 (486,11) relatio gestorum 
pandens plenissimam fidem 31,1,4 (556,17) uersus . . . futura 
plene pandentes. — "Sollemnis est uox poetarum et uatum" 
(Forc.-Corr.), uelut Lucr. Catull. Verg. x Ou. Sen. trag. epicorum; 
ritu poetarum a Liu. Petron. Plin nat. 18, 35 usurpatur, scrip- 
toribus infimae Latinitatis familiaris est: Filastr. 135, 4 Symm. 
epist. 1, 1, 2. 5, 43. 6, 27 Hier. in Is. 3, 3 p. 49. 29, 9 p. 393 
Rufin. Orig. princ. 3,2,7 Cod. Iust. 11,19,4 (a. 425) Ennod. 
epist. 4,20,1 (113,7 H.) Iord. B,om. 2 Greg. Tur. Franc. 1 
praef. (p. 34, 24). 6, 6 (251, 13). 

renidere 14, 9, 6 (27, 7) toruum renidens fundato pectore mansit 
inmobilis (~ Sil. 13, 375, uide supra p. 15 adn. 1) 22, 9, 10 
(274, 2) quo audito princeps renidens . . . ait. — Est uox fere 
poetica 2 , et sensu proprio (inde a Lucr. Verg. Hor.) et translato 
i. q. ridere subridere (Catull. 5 ies in eodem carmine 39 Hor. Ou. 
all.) usurpata. In prosa oratione plerumque translate inde a Liu. 
passim inuenitur uelut apud Val. Max. 3, 2 ext. 6 Quint. Tac. hist. 
4, 43 ann. 4, 60. 15, 66 Apul. met. ut 2, 13 (35, 12 H.) 3, 12 
(60, 21 H.) Min. Fel. 14,1 Sol. 2,43 (proprie) Paneg. 3(11), 
14, 6 3 Mart. Cap. 1, 5. 17. 27. 2, 208. 5, 426. 6, 581. 7, 728 (pro- 
prie) 7, 727 (transl.). 

rutilare intransitiue i. q. splendescere rubere 16, 12, 7 (92, 1) 
solis rddiis rutilantibus 18, 6, 22 (149, 7) regem uestis claritudine 
rutilantem. — Passim legitur apud poetas: Acc. Verg. Calp. Sil. 
Val. Fl. Stat. Auien. 20 ies Auson. Claud. Prud. all. In prosa 
oratione participio praesentis adiectiuorum more utuntur Plin. 
mai. Tac. hist. 5,13. Paneg. 4 (10), 35,5. 8 (5), 16,4 Oros. 
hist. 6, 10, 4, aliis formis Min. Fel. 5, 9 Sol. 30, 33 Symm. or. 

1 Cf. Norden, Aen. p. 22 adn. 4. 

2 Cf. Krebs-Schmalz 2, 500. 

3 De 4 (10), 34, 4 cf. Chruzander p. 56. 
5 — 24391 Harald Hagendahl 






CG Harald Hagendahl 



t> v 



2, 13. 6, 1 Vulg. Hier. (Goelzer p. 350) Mart. Cap. saepe ut 
1,14. 29. 66. 73. 75. 2,170. 196. 6,601 Claud. Mam. anim. p. 
76,15 E. Ennod. ut opusc. 7,2 (411,17 H.) Cassiod. uar. 7, 
35, 1. 10, 11,2. 

sedet i. q. aliquid probatum est, placet 14, 1, 5 (2, 16) quid- 
quid Caesaris inplacabilitati sedisset; sequente infinitiuo 18, 2, 2 
(136, 11) seditque tandem multa et uaria cogitanti id temptare quod 
utile probauit euentus 25, 10, 3 (384, 28) sedit (G- sed id V) quo- 
rundam opinioni, hanc speciem (sc. cometas) tunc apparere, cum 
... 28, 5, 9 (478, 18) seditque consilia alia l post alia imperatori 
probanti Burgundios in eorum excita(ri) perniciem; sequente parti- 
cula ut 15, 2, 5 (40, 10) id sederat, ut . . . Ursicinus indemnatus 
occideretur 15, 5, 30 (53, 22) sederatque tandem mutatis prae 
timore saepe sententiis, ut . . . Bracciati sollicitarentur atque Cor- 
nuti; accedit substantiuum consilium, sententia 19, 7, 6 (169, 5) et 
tandem multa uersantibus nobis sedit consilium, quod tutius celeritas 
fecit, quattuor isdem ballistis scorpionis opponi 24, 8, 5 (355, 19) 
sedit (NAG sed ita V) tamen sententia, ut . . . Corduenam arri- 
peremus. — De his ac talibus locutionibus Lofstedt*: "Alles 
scheint mir darauf hinzudeuten" inquit "dass wir es hier nicht 
mit echt volkstumlichen Wendungen zu tun haben, sondern mit 
bewussten oder unbewussten Anklangen an litterarische Phrasen 
wie Yerg. Aen. II 660 et sedet hoc animo, die ja in spaterer 
Poesie und gehobener Prosa uberaus haufig reproduziert worden 
sind" 3 . Fortasse haud inutile erit pauca exempla protulisse: 
Yerg. Aen. 4, 15 sq. si mihi non animo fixum immotumque se- 
deret, \ ne cui me uinclo uellem sociare iugali 5, 418. 7, 611 certa 
sedet patribus sententia pugnae 11, 551 Yal. Fl. Stat (iniinitiuum 
annectunt) Sil. 4,797. 5,121 Claud. 15,415 Paul. Nol. carm. 
10, 178. 27, 543 (Yerg. Aen. 11, 551 expressum esse Hartel ad- 
notat) Sidon. carm. 7,336; e prosariis: Plin. nat. 2,23 Flor. 
epit, 2, 15, 4. 9. 18,14 Arnob. nat, 4, 18 (155, 26 E.) Ulp. dig. 



1 Sic G. concilio alio V consilio uulgo — consilium Clark in apparatu cri- 
tico dubitanter proponit collato 19, 7, 6 (uide infra); malo autem Gelenium 
secutus sedit ut in exemplis supra allatis absolute positum interpretari. 

2 Per. Aeth. p. 146. 

3 Communis autem dicendi consuetudinis, nisi fallor, propria est similis 
locutio, quae est sententia stat (Ter. Liu. Amm. 15, 8, 3. 18, 5, 5 all.) uel stare 
absolute positum (Cic. Nep. Verg. all.). 



Cap. II. De uorbis poeticis 67 

2,8,7,2 si hoc iudici sederit Iul. Val. saepe ut 1,9 (17,9 K.) 
Per. Aeth. 23, 10 Iord. Get. 153. 

sonare transitiue i. q. earmine (uerbis) celebrare aliquem 
24, 6, 14 (352, 15) sonent Hectoreas poetae ueteres pugnas. — Usus 
est poetarum: Hor. carm. 2, 13, 36 sqq. Ou. ars 1,206 magno 
nobis orc sonandus eris met. 10, 205 te carmina nostra sonabunt 
all. Sil. 9, 343 ut Cannas uno ore sonem Stat. silu. 1, 6, 82. 
4, 2, 65 Nemes. ecl. 1, 26 acta uiri laudesque sonarent Claud. 
18,261. 28,493. 

Sequuntur aliquot uerba frequentatiua siue intensiua, 
quae sermonis poetici f ere propria censeo * : 

conuectare 2 29, 5, 13 (509, 24) ubi abunde rei cibariae copiam 
condi effecit, ut si pergens interius alimentorum offendisset penu- 
riam, iuberet e propinquo conuectari. — Hoc uerbo omnino raris- 
simo post Verg. Aen. 4, 405. 7, 750 utuntur Sil. Stat. Coripp., in 
prosa oratione ante quartum saeculum (legitur apud Iul, Val. 
Heges. Ambr. Cod. Theod. Eustath. Verec.) solus Tac. 

lapsare 14, 2, 6 (5, 11) etiam si lapsantibus plantis fruticeta 
prensando uel dumos ad uertices uenerint summos. — Legifcur 
inde a Verg. Aen. 2, 551 in multo lapsantem sanguine nati apud 
poetas: Sil. Stat. Theb. 9,162 all. Cypr. Gall. iudic. 27 Ennod. 
carm. 2, 67, 7 Ven. Fort. carm. app. 1, 193, in prosa oratione 
apud Tac. bis Flor. Gell. Ennod. opusc. 1,48 (274, 11 H.) si 
uenires lapsantibus tremebunda uestigiis. 

pauitare 29, 2, 4 (497, 3) uelut in Cimmeriis tenebris repta- 
bamus, paria conuiuis Siculi Dionysii pauitantes (uide supra p. 45 
adn. 1). — Hoc uerbum apud poetas fere solos legimus: Ter. (de 
aegrotante) Lucr. ter Verg. Aen. ter Sen. trag. Val. Fl. Iuuenc. 



1 Constat Ammianum uerbis frequentatiuis pro simplicibus "in geradezu 
lastiger Manier" (Schmalz p. 633) usum esse; cf. Liesenberg II p. 1 — 5. Atque 
haud scio an alia quoque inter uerba poetica adnumeranda sint uelut disiectare : 
Amm. (pro termino rei militaris) Lucr. Stat. : Thes. V 1384. 

eiectare, cf. Liesenberg II p. 2, 22, 8, 29 (267, 20). Verg. Ou. Lucan. Sil. 
12,150 al. Stat. Theb. 4,522. 6,471. 9,101 all. 

exsertare, uide supra p. 13, Liesenberg 1. 1; Quadrig. Verg. Sen. Med. 687 
Stat, Theb. 4, 738 all. Sidon. epist. 4, 3, 6. 

extentare, Amm. Lucr., cf. Georges. 

iuiectare praeter Amm. adhibent Lucan. Sil. Stat., cf. Forcellini-Corradini. 

2 Thes. IV 816. 



68 Harald Hagendahl 

1, 95 pauitantia dicta uolutat Prud. c. Symm. 1, 374 Paul. Nol. 
carm. 20, 88; e scriptoribus adhibent Cael. Aur. Oros. hist. 4, 
1, 9 equis maxime pauitantibus. 

scitari et sciscitari ab Ammiano ita adhiberi Novak p. 27 sq. 
docet, ut illud in priore operis parte (usque ad 22, 12,7) solum 
(6 ies ), hoc in posteriore parte uno loco excepto 1 semper (bis) 
posuerit, eandemque esse condicionem substantiuorum, quae ab 
his ducta sunt. Sed eam differentiam, quam sibi uisus est sta- 
tuere, uanam esse contendo 2 maiusque momentum aliam afferre, 
quam ille non uidit. Huius enim uerbi sola forma participii 
perfecti sensu passiuo Ammianus utitur: 25,8,12 (380,26) om~ 
niumque sententiis occultius sciscitatis (suscitatis Y corr. m. 2 
28, 4, 24 (472, 8) ephemeride scrupulose sciscitata, alioquin semper 
formis uerbi scitandi, etsi de uno loco 26, 1, 1 (390, 1) dubitare 
licet: quas (sc. humilium minutias causarum) si scitari uoluerit 
quispiam, indiuidua illa corpuscula . . . numerari posse sperabit, 
ubi tamen Clark recte Gelenio auctore si scitari pro sciscitari 
Y scripsisse puto. Novak autem pro sua opinione satis leui 
remedio (si) sciscitari proponit. — Cum autem sciscitari in prosa 
oratione frequentetur, scitari apud poetas fere solos inuenimus: 
Plaut. Capt. 263 Yerg. Aen. bis Hor. Ou. saepe Aug. serm. 
Claud. rapt. Pros. 3, 248 Cypr. Gall. gen. 1318. 



IY. Particulae. 

abusque. Particulas usque ab quo facilius repugnantes metro 
accommodarent, poetas transtulisse (primum Yerg. Aen. 7, 288 
sq. classemque ex aethere longe \ Dardaniam Siculo prospexit ab 
usque Pachyno) Thielmann luculente demonstrauit 3 . Afferre 



1 24, 8, 4 (355, 16) consulta numinum (EBG nominum V) scitabamur. — 

X X 

citabantur V Lindenbrog recte correxit, ut et clausula (~ ** -v, ^, ~ ~ <«*) et loco 
simillimo 19, 12, 4 (180, 9) consulta numinum scitabantur satis ostenditur. Gele- 
nius autem editionem Erasmi Basiliensem (b) secutus sciscitabamur praebet, quod 
clausula condemnatur. Animaduertendum est Gelenium his quoque locis a lecti- 
one uera codicis V recessisse: 15,7,7 (57,15) scitarique eonatum externa (scisci- 
tarique BG) 16, 9, 2 (83, 21) Persarum scitabatur (sciscitabatur BG) consilia. 

2 Quod uel eo monendum esse existimaui, quod Krebs-Schmalz 2, 546 hanc 
rationem notabilem dicit. 

■ Arch. 6, 78. 80—84. — Cf. Thes. I 239 Krebs-Schmalz 1, 39 sq. 



Cap. II. Do uorbis pooticis <>9 

placet, quae de hoc usu uerba facit 1 : "Uberhaupt" inquit "findet 

sieh ab usquv nur bei Dichtern (Vergil, Statius, Avinn, Ausonius, 
Prudentius, Sedulius, poet. Oarol.) und poetisierenden oder rhe- 
torisierenden Prosaikern (Tacitus, Apulejus, Censorin, Solin, 
Aurelius Victor, Ammian, Macrobius, Sidonius Apollinaris, Ma- 
mertus Claudianus), die Volkssprache hat keinen Teil 
daran*. Ammianus abusque bis ponit 19,4,4 (162,13) clades 
illa quae in Peloponnesiaci belli principiis, Athenienses acerbo 
genere morbi ucxauit, ab usque feruenti Aethiopiae plaga paulatim 
proserpens Atticam occupauit 22, 7, 10 (261, 1) nationibus Indicis 
. . . optimates mittentibus . . . ab usque (WG que Vm 3 fuit abus- 
que) Diuis et Serendiuis. — Ab et usque noce interposita dis- 
iunguntur 25, 3, 23 (366, 18) a pueritia usque 2 . 

adusque itidem e sermone poetico prodiit 3 . De quo Thiel- 
mann 4 : "ad usque . . . ist", inquit "so gut wie ab usque, nichts 
weiter als eine von den Dichtern im Interesse des Metrnms und 
ihrer JRegeln vorgenommene Umstellung von usque ad. Das 
erste Beispiel (lokal) findet sich . . . nicht vor Catull. 4, 24 hunc 
ad usque limpidum lacum, und ad usque bleibt nun langere Zeit 
ausschliessliches Eigentum der Dichter". E poetis Catullum 
secuti sunt Verg. Hor. Ou. Stat. posteriores, quorum dicendi 
consuetudinem in prosam orationem primus Tacitus introduxit. 
Post. Gell. et Apul. apud elegantiores quosdam scriptores passim 
inuenitnr mirumque in modum ab Ammiano frequentatur. Nam 
exemplorum fere 360, qnae in Thesauro ex omni Latinitate affe- 
runtur, dimidia pars ex illo sumpta est, quin immo in schedis The- 
sauri teste Thielmanno 112 exempla Ammianea exhibentur 5 . Ac 
tanta constantia id qnod nnlgo dicebatur spreuit, ut quam raris- 
sime usque ad scripsisse uideatur: 14, 7, 17 (21, 22) audaces usque 
ad insaniam homines (cf. 28, 1, 53 (458, 23) audax ad usque in- 
saniam) 15, 6, 2 (55, 19) usque ad confinia mortis uexatus. Nam 

1 L. 1. p. 80. 

2 Hoc remedio Ouidius primus usus est; cf. Thielmann 1. 1. p. 78: "Diese 
dichterische Stellung ab . . . usqne galt nun fiir besonders gewahlt und fand 
darum leicht bei poetisierenden Prosaikern Eingang: Plin. pan. 14 ab Hispania 
u., Aur. Vict. uir. ill. 78, 4 ab Alpibus u., Amm. Marc. Boeth." 

3 Cf. Thielmann, Arch. 7, 106—110 Thes. I 899—901 Krebs-Schmalz 
1, 103. 

4 L. 1. p. 106. 

6 Multo rarius (9ies) ad . . . usque disiunguntur. 



70 Harald Hagendahl 

quod 20, 7, 7 (198, 14) adusquead Vm 1 praebet, uiro docto Novak 
(p. 63), ad prius ab altera manu falso punctatum esse putanti, 
astipulor; Clark autem alteram uiam ingressus usque ad scribit. 
Eestat ut exempla dubia afferantur, quibus Vm 1 usque ad, altera 
manus ad usque (sic Clark) exhibet: 21, 16, 19 (250, 11) y 23, 6, 
13 (312, 7) 26, 1, 9 (391, 19). Cf. Novak 1. 1. 



V. Vocabula Graeca. 

Vocabula e lingua Graeca tracta, quibus Ammianus est usus, 
LiESENBERa II p. 18 sqq. fere 170 enumerat, quorum tamen par- 
tem multo maiorem lingua Latina iam pridem copiis suis fami- 
liarem coniunxerat. Accedit quod plurima in digressionibus, 
quae ad geographiam astronomiam alias artes pertinent, pro ter- 
minis technicis adhibentur, de qua re Liesenberg: "Wenn man 
aber den hierdurch (sc. digressionibus huiusmodi) mehr kunstlich 
hereingezogenen Teil des Fremden in Abrechnung bringt, wird 
man nicht umhin konnen anzuerkennen, dass er trotz seiner 
griechischen Nationalitat in der gewohnlichen Erzahlung die 
Sprache kaum weniger rein von fremden Bestandteilen halt als 
ein Nationaler". Poetis autem usitata, scriptoribus prosae ora- 
tionis minus accepta haec fere affero: 

adytum (aSuxov) l 23, 6, 24 (314, 19) ex adyto (WG audito V, 
u del. m 2 ) quodam concluso. — Poetae uocabulum Graecum li- 
benter adhibent (uelut Verg. 8 ies Lucan. 6 ies ), in prosa oratione 
ante Apul. solus Colum. 2 , posteriores passim uelut Paneg. ShA 
Symm. eccles. 

aerius (depto?) 3 15, 5, 24 (52, 19) 18, 6, 3 (145, 16), de quibus 
locis supra uideas p. 61 sq. 7. 22, 2, 3 (252, 21) aeriis (Nm 2 Vale- 
sius, aeris V) serpentibus et pinnigeris* 22, 15, 26 (289, 5) proeliis 
superatos aeriis (AG aeris V) 25, 2, 6 (362, 4) in aerium (Vale- 
srus, aertum V) soluitur corpus. — "Vocabulum poeticum (primi 



1 Thes. I 902. Krebs-Schmalz 1, 108. 

9 Nam Caes. ciu. 3, 105, 5 in occultis ac reconditis templi . . . quae Graeci 
adyta appellant iustam excusationem habet. 

3 Thes. I 1061 sqq. 

4 Hunc locum afferre debebat Michael in dissertatione de Ammiani stu- 
diis Ciceronianis conscripta. Imitatur enim nisi fallor Cic. Tim. 35 animantium 



Cap. II. Do ucrbis pooticis 71 

utuntur Varro At. Catull. Lucr.), ex scriptoribus acceporunt Cic. 
phil. (semel) Apul. Tert. recc. saepe". 

arctous (apxxcoo^) l uocabulum est poetarum (Sen. trag. Lucan. 
Yal. Fl. Sil. Stat. all.), in prosa oratione raro nec ante quartum 
saeculum 2 (Chalc. Heges. Paneg. Mart. Cap. Sidon. lord.) inue- 
nitur, ab Ammiano solo (13 ies ) frequentatur, uelut 14, 11, 11 (88, 
7) arctoae prouinciae 22,8,11 (263,15) sidus arctoum. Non- 
numquam iisdem uerborum iuncturis ac Lucanus utitur 3 , quod 
utrum imitatione an casu factum sit, in medio relinquam: 21, 
13, 1 (240, 5) partes petiturus arctoas 27, 10, 10 (441, 12) arctoam 
montium partem (Lucan. 1, 534 arctois . . . partibus. Item Prisc. 
Iord.) 30, 4, 1 (534, 9) haec per Oallias et latus agebantur arctoum 
(Lucan. 8, 424 sq. arctoum . . . imperii nudare latus. Sidon.) 31, 
4, 2 (564, 13) nouos . . . casus uersare gentes arctoas (Lucan. 5, 
661 arctoas domui gentes. Mart. Claud.). 

eous (l&oq) 14, 8, 4 (23, 20) ab orbe eoo (Yalesius, urbe eo Y 
orbe eo Wm 2 G) 20, 8, 8 (202, 5) 16, 10, 1 (84, 9) per eoas partes 
(A eos Y eas PBG) 18, 4, 2 (141, 25) ad tuendas partes eoas 
18, 5, 5 (144, 1) 22, 9, 14 (274, 22) 30, 4, 1 (534, 9) 20, 3, 1 (186, 
10) per eoos tractus 30, 2, 9 (530, 14) 30, 4, 8 (536, 14) 20, 8, 1 
(200, 22) limitem instruebat eoum (e(p)um C. F. W. Muller cum 
Y) 22, 8, 11 (263, 13) qua sol oceano exurgit eoo all. — Yox 
poetarum propria: Catull. Yerg. 8 ies Hor. Prop. Tib. Ou. Sen. 
trag. Mart. Yen. Fort., frequentant Lucan. 27 ies Yal. Fl. ll ies 
Sil. 10 ies Stat. 26 ies Auien. 35 ies , raro in prosa oratione inuenitur 
apud Plin. mai. (Apul. flor. 6 (6, 13 H.) in uersu) Sol. 50, 1 in 
oceanum eoum 52, 1. 53, 4 Mart. Cap. 6, 612. 693 oceanum Eoum 
694 Eoum mare Iord. K,om. 22 in Eoa plaga Get. 33 (subst.). 

oestrus (ofozpoq) translate i. q. furor a poetis fere solis more 
Graecorum usurpatur*: Sen. Oed. 442 Stat. Theb. silu. 2, 7, 3 
docto pectora concitatus oestro Iuu. Nemes. Drac. Orest. E prosa 

genera quattuor, quorum . . . alterum pinnigerum et aerium. Falso igitur, quod 
ad Timaeum pertinet, Michael p. 31 docet Ciceronis libros pbilosophicos omnes 
praeter fat. parad. Tim. ab Ammiano perlectos esse. 

1 Thes. II 472. 

2 Nam Hyg. astr. 2, 11 arcticum circulum non arctoam (D Bunse) scriben- 
dum esse probauit Bursian, Sitz.-Ber. d. Akad. zu Mtinchen, phil. hist. 01. 1876 
p. 40 sq. 

3 Vide p. 15 adn. 1. 

4 Krebs-Schmalz 2, 206. 






72 Harald Hagendahl 

Georges unicum testimoiiium Hier. epist. 97, 11 quasi oestro libi- 
dinis furibunda profert, accedit Amm. 28, 2, 12 (463, 6) (pes)- 
troque concepti furoris exagitati (lacunam 6 litterarum ante troque 
in Y suppleuit Valesius; oestro G). 

reboare in excursu 17,7,14 (119,4) mycematiae sonitu audi- 
nntur minaci, cum dissolutis elementa conpagibus ultro adsiliunt 
uel relabuntur considentibus terris. tunc enim necesse est uelut 
taurinis reboare mugitibus fragores fremitusque terrenos. Lusus 
quidam inest, quasi e boue hoc uerbum originem trahat. Sed est, 
nisi fallor, e Graeco uerbo dvii[3oaa) ductum l . Soli fere adhibent 
poetae, plerumque de inanimis: Lucr. Catull. 63, 21 ubi tympana 
reboant (imitatur Auson. 418, 21 tentis reboant caua tympana tergis) 
Verg. Sil. Nemes. Claud. Prud. apoth. 386 reboans tuba curua 
remugit ham. 102 sq. reboanti oceano Mart. Cap. 2, 121 (uers.) et 
reboare tua tulimus quae carmina cura 2 Ennod. carm. 1, 9 praef. 
(532, 6 H.), de animantibus Val. Fl. Paul. Nol. carm. 15, 36 
asinam reboare Sidon. epist. 



1 Cf. Seru. georg. 3, 223 reboant siluae] resultant remugiunt. est autem Grae- 
cum uerbum e. q. s. Prob. cath. gramm. IV 38, 32 K. (= Sacerd. gramm. VI 
491, 3 K.) Eutych. gramm. V 449, 20 K. De uerbo simplici boare cf. Walde p. 
94 Thes. II 2127 sq. 

2 Cf. ib. 2, 213 audiri . . . nullo potuere reboatu (dX). 



CAP. III. 

De plurali q. d. poetico, 

Hinc ad quaestionem syntacticam animum attendentes, qua- 
tenus Ammianus studio coloris poetici adductus usum quendam 
pluralis numeri sermonis poetarum uel maxime proprium sibi 
concesserit, explicemus. Pluralis autem poeticus qui sit intelli- 
gendus atque unde originem duxerit, commentatione splendi- 
dissima, quam scripsit Paulus Maas, abhinc undeuiginti annos 
publici iuris facta inter omnes fere, qui in his studiis uersati 
sunt, conuenit 1 . Qui uir doctissimus sententias eorum, qui 
inter pluralem poeticum et singularem numerum aliquod signi- 
ficationis discrimen interesse censuerunt, uelut ei notionem 
quandam magnitudinis uel adeo uim epitheti quod uocatur or- 
nantis attribuebant, improbans summoque ingenii acumine refellens 
re tota subtilius examinata ad hanc conclusionem peruenit: "Die 
Dichter" inquit "gebrauchen in gewissen FaLlen auch da, wo 
die Prosa den Singular fordern wiirde, den Plural bei Substan- 
tiven, ohne dass dieser auf die Bedeutung des betreffenden 
Wortes irgend welchen Einfluss tibte. Diese Licenz ist im 
Wesentlichen der entsprechenden Erscheinung im Griechischen 
nachgebildet, fand aber eine Stiitze in den lateinischen Wortern, 



1 Sententias uirorum doctorum et ut ita dicam huius quaestionis histo- 
riam Schink in priore parte dissertationis exponit, deinde exempla pluralis 
poetici quae inde ab Ennio usque ad Ouidium excepto Horatio in carminibus 
dactylicis et epicis et elegiacis inueniuntur in indice quam locupletissimo col- 
ligit. Praeterea hi consulendi sunt: Norden, Aen. p. 114. 408 sq. E. Bednara, 
De sermone dactylicorum Latinorum quaestiones. Arch. 14, 532 — 563. Slotty 
1. 1. Kuhner-Stegmann II: 1 p. 82 — 85. Neue-Wagener I passim, in quo libro 
tamen et multa desunt neque inter uarios usus pluralis distinguitur (cf. Maas 
p. 503 adn.). Denique in Thes. uiri docti, qui singulas uoces tractauerunt, 
alius alio modo hanc quaestionem attigerunt. Quod ad poetas posteriores per- 
tinet, exempla Siliana Keller p. 201 — 218, exempla Iuuenci Huemer in indice 
s. u. "numerus pluralis pro singulari" p. 165 collegerunt. 



74 Harald Hagendahl 

die pluralisch gebraucht wurden, obwohl die Vorstellung einer 
Mehrheit bei denselben verdunkelt war. Der poetische Plural 
ist an einzelne Wortklassen, Worter und Kasus gefesselt und 
zeigt eine klare Entwicklung. Er dient den Dichtern dazu, 
erstens gewissen Wortern und Kasus, deren prosodische Beschaf- 
fenheit den Singular vom daktylischen Vers ausschliesst, Ein- 
gang in die Dichtersprache zu verschaffen; ferner ihnen im 
einzelnen Fall, wenn es das Metrum oder das Streben nach 
Wohlklang und Deutlichkeit forderte, eine Nebenform ftir den 
Singular zu liefern; endlich die Dichtersprache gegen die Um- 
gangssprache abzuschliessen". Definitionem Maash secutus plu- 
ralem poeticum iis tantum locis agnoscendum esse puto, quibus 
in prosa oratione — nempe in ea, quae a poesi nondum infecta 
est — singularis numerus solus poni poterat 1 . 

Iam uero, si quaesiuerimus, qui in oratione soluta plurales 
poetici inueniantur, ante omnia tenendum esse censeo, quod 
Landgraf de ea re summo iure monuit 2 , cuius uerba sunt (p. 
69): "Als echte poetische Plurale der Prosa mochte ich eigent- 
lich nur diejenigen anerkennen, die gewissermassen einen poe- 
tischen Taufschein mitbringen, d. h. in echt poetischen Verbind- 
ungen auftreten, also einen Stempel ihrer Herkunft an der Stirne 
tragen. Die Zahl derselben ist nicht so gering, als man vielleicht 
vermuten konnte"; et paulo infra (p. 73): "Nicht immer ist es 
naturlich moglich . . . die echt poetische Natur des von einem 
Prosaschriftsteller gebrauchten Plurals durch die gleiche oder 
ahnliche Wendung aus der Dichtersprache zu belegen. Auch 
ausserhalb des Rahmens einer solchen Verbindung ist ein Plural 
poetisch, wenn er im Sinne des Singulars steht und durch ent- 
sprechende Analoga in der Dichtersprache gestutzt wird". Haec 
enim monita quasi normam certissimam nisi qui in exemplis e 
prosa oratione colligendis uersatur agnouerit, uereor, ne pluralem 
quemque insolenti modo positum poeticum interpretatus ita rem 
non illustret, ut paene totam summa libidine confundat. Nam 
quod Schmedt non dubitauit tales quoque uoces quales sunt 



1 Maas p. 480: "'poetisch' ist ein Plural in der Dichtersprache dann, 
wenn die Prosa in demselben Fall den Singular gefordert hatte — notabene: 
die von der Poesie unbeeinflusste Prosa". 

2 Bemerkungen zum sog. poetischen Plural in der lateinischen Prosa. 
Arch. 14,63-74. 



Cap. III. De plurali q. d. poetico 75 

tabernacula, Zpistulae, quae in carininibus mctro obstante omnino 
non leguntur, pro singulari adhibitas nomine pluralis poetici 

ornare, haud sane negauerim scrij)tores posteriores poetarum 
licentiam non imitatos sed supergressos multa et mira sibi con- 
cessisse, sed usu numeri in primis substantiuorum abstractorum 
nondum in omnes partes diligentius examinato 1 rem nimis in 
ancipiti positam duco, quam ut pro certo quicquain affirmari possit. 
Quare a quaestione nostra tales plurales melius segregandos cen- 
seo 2 . Accedit, quod Schmidt, etsi Maasii definitionem se pro- 
bare dicit, haud paucos plurales exhibet, quos quoniam eadem 
ratione a Cicerone aliisque purae Latinitatis auctoribus usurpatos 
uidit, excludere debebat. Hinc factum est, ut pluralem poeticum 
in litteris Latinitatis argenteae multo latius patere crederet quam 
equidem concesserim 3 . Neque uero omnes plurales, quos ex 
Apuleio, qui licentia huius generis poetas paene assecutus est, 
Geisau profert, sub quaestionem nostram cadere arbitror. Sed 
ut ab his uiris doctis multis in rebus dissentias, ita pergratum 
factum est, quod horum studiis in sua cuique potestate est de 
hac re, ut sibi uidetur, iudicare. 

Quod ad alios scriptores elegantiores attinet, quos orationem 

1 Cf. Maas p. 548 sq. 

2 Cf. Kuhner-Stegmann II: 1 p. 86 Anm. 2. 

3 Ex iis scriptoribus, in quorum usum inquisiuit, scilicet Vell. Val. Max. 
Sen. rhet. Sen. phil. Petron. Tac. 61 uocabula poetarum ritu, ut ei uisum 
est, pluraliter pro singulari usurpata collegit, quorum partem multo maiorem 
ScmxK silentio praetermisit, haec dico: amores aqaae ardores (Cic. Sall.) astutiae 
(Cic. Sall.) auditus (primum Tac.) auxilia barbae (cf. infra p. 79 sq. adn. 4) capilli 
(cf. infra p. 79 sq. adn. 4) carnes commercia consilia epistulae (non nisi in prosa 
oratione) exitus (Cic.) fastidia (Cic?) fata fletus fortunae (Ter. Lucil. Cic.) frondes 
(Cic.) gubemdculd (Cic. Petron. Tac. ; deest in carminibus) ignes (Cic.) Idsciuiae 
(Val. Max. Tac. ; deest in carminibus) maria (cf. infra p. 84), metus (Cic.l) niues 
(Cic.) odia (Cic.) ostia praedae robora (Cic.) ruinae sedes (Cic.) semina (Cic.) solacia 
(Cic.) tdberndculd (Tac; deest in carminibus) terrae uenena uestes uisus. Atque ego 
quidem, etsi de nonnullis dubito, plerumque huic uiro docto assentior, quem iudi- 
cium sanum ad hanc rem difficillimam attulisse existimo. Quod ad cetera perti- 
net, pluralem poeticum in his uocabulis statuendum esse nego: incepta (Nep. Sall.) 
tecta (Cic), in his autem dubium iudico: hederae Petron. incendia (Caes. Cic?) 
lanae (Ipia) Petron. Plin. nat. Quint. monumenta (Cic ?) otia Quadrig. Sen. phil. 
Quint. Tac Flor. praemia (Cic.?). Restant igitur praeter ea, de quibus infra 
disputaturus sum (bella cineres harenae litora ora ortus regna silentia sinus terga), 
exempla certiora haec sola: balsama Tac numina Liu. Sen. rhet. Petron. occasus 
Sen. phil. templa Liu. Tac tura Val. Max. Plin. nat. Tac uota Val. Max. 






7G Harald Hagendahl 

colore quasi poetico perfudisse constat, quatenus poetarum inuenta 
huiusmodi admiserint, etsi nonnulla a uiris doctis hic illic adno- 
tata sunt, adhuc parum exploratum est l . Quam igitur rem ut 
pro uirili parte illustrarem, enixus libris scriptorum quorundam 
uelut Paneg. ShA Symm. Mart. Cap. perlectis indicibusque per- 
uolutatis haud pauca exempla pluralis poetici collegi 2 . Quorum 
quidem nonnulla ea sunt, quae uelut suo indicio ex imitatione 
sermonis poetici orta probentur. Atque haud raro factum anim- 
aduerti, ut scriptores pluralem pro singulari clausulae commodi- 
tate haud aliter ac poetae metro adducti ponerent. 

His praemissis sequitur, ut exempla Ammianea examinemus. 
Ac primum quidem ordine e ui ac natura uocabulorum quaesito 3 
tractentur 



1 Cf. Kuhner-Stegmann II: 1 p. 86 Bonnet p. 497. 740 Becker p. 31 sq. 
Groehl p. 32 Stangl, Ehein. Mus. 70 (1915) p. 239 Salonius p. 76 sqq. Prae- 
terea in indicibus multa exempla congesta sunt, uelut a Mommsen, Iord. s. u. 

pluralis pro singulari', Traube, Cassiod. s. u. 'pluralis abstractorum', Petsche- 
xig, Vict. Vit. s. u. 'pluralis nominum abstractorum' et 'pluralis numerus pro 
singulari', Huemer, Sedul. s. u. 'numerus pluralis pro singulari'. 

2 Quin etiam apud scriptorem horridum nulloque cultu litterarum ut ipse 
praedicat politum, Luciferum Calaritanum dico (cf. supra p. 25 adn. 1), unum 
exemplum inueni: moriend. 14 (313, 29 H.) nihil interest, clauo per te an lancea 
moriar, restrictis post terga manibus an porrectis sparsisque, quo loco fios- 
culo Vergiliano posteris acceptissimo (cf. supra p. 6 adn. 2) utitur. Atque 
haud scio an haec e Vergilio ipso hauserit. Nam ut me benigne admonuit 
Lofstedt (uideo iam uirum doctissimum K. Weymann, Z. f. 6. Q. 43 (1892) p. 
110 idem animaduertisse), sine dubio e Vergilio hoc loco pendet: 



moriend. 8 (301, 27 H.) stat sem- 
per nempe gladii tui acies stricta 
parata Christianorum neci. 



Aen. 2, 333 sq. stat ferri acies 
mucrone corusco stricta, parata 

neci. 



Quae cum ita sint, et illa uerba et haec e Vergilio sumpta crediderim: non 
conu. 13 (27, 26 H.) cor tuum in omnibus uarium et mutabile ~ Aen. 4, 569 
sq. uarium et mutabile semper | femina (similiter Anth. 8,8. 17,59 R. : Rib- 
beck II p. 412). 

3 Cf. Maas p. 493 sq. 



Cap. III. Do plurali q. d. poetico <7 

a) substantiua quae materiam aliquam significant '. 
cineres- metonymice pro sepulchro legitur 25,10,5(385, 10) 
exornari sepulchrum statuit Tuliani, in pomerio situm itineris, 
quod ad Tauri montis angustias ducit, cuius suprcma et ci- 
nereSy siqui tunc iuste consuleret, non Oydnus uiderc debcret . . . 
scd ad perpetuandam gloriam rccte factorum praeterlambere Tiberis, 
intersecans urbem aeternam diuorumquc ueterum monumenta 
praestringens*. De unius oppidi ruina Ammianus poetarum uesti- 
giis insistens pps posuit 4 24, 4, 11 (342, 19) deuota cineribus 
patriae (sc. Maiozamalchae) resistebat. Cf. 31, 8, 8 (577, 6) domo 
. . . quam concidisse uidit in cinerem ct ruinas*. 



1 Maas p. 483 sq. 491. 494 sq. 503—529 Schmidt p. 4—19 Kuhner- 
Stegmann II: 1 p. 73 sqq. 83 sq. — Pluralem poeticum iu his uocibus: aquae 
niues uenena, quoniam a scriptoribus aeui optimi uix aliter atque a poetis non- 
numquam pluraliter usurpantur, statuendum esse nego. Horum autem sub- 
stantiuorum numerum pluratiuum iusta ratione ab Ammiano adhiberi censeo: 
cerae (cf. Neue-Wagener I p. 620 sq. Maas p. 484. 504. 517. 526. 528 Schtnk 
p. 38 sqq. Kuhner-Stegmann II: 1 p. 74) 29, 2, 14 (499, 2) cum abstinere inconso- 
labili malo rogaretur obnixe, inflexibilis mansit, ut uideretur aures occlusisse ceris 
quasi scopulos Sirenios transgressurus. Nam hoc loco de frustis cerae in utramque 
aurem infarsis agitur. In eadem locutione singularis exstat 27, 11, 6 (444, 8) 
aures eius non cera set plumbo uidebantur obstructae 30, 5, 7 (541, 10) Valentini- 
anus . . . tamquam auribus cera inlitis ignorabat (cf. Thes. III 851, 37 sqq. Otto, 
Sprichw. p. 48). harenae (cf. Neue-Wagener I p. 616 sq. Maas p. 504. 506. 
519. 526. 529 Landgraf, Arch. 14, 64 sqq. Slotty p. 36 sq. Schmtdt p. 7 sq. 
Schink p. 61 sqq. Kuhner-Stegmann II: 1 p. 74 sq.) de omni numero harenae 
dicitur 14, 11, 34 (37, 15) quae omnia si scire quisquam uelit, quam uaria sint et 
adsidua, harenarum numerum idem iam desipiens et montium pondera scrutari 
putabit, de syrtibus Libyae 22,16,9 (292, 1) per pandas oras et patulas montium 
nullas speculas uel collium signa cernentes harenarum inlisae glutinosae mollitiae 
frangerentur (sc. naues). 

2 Neue-Wagener I p. 618 Maas p. 516. 518. 519 Norden, Aen. p. 196 
Schtnk p. 40 sq. Schmtdt p. 8 sq. — Cf. xovfat, <\)d[i<x.$-oi: Witte p. 11 sq. et 
passim. 

3 Thes. IIT 1074, 24 — 40. De hominum crematorum reliquiis uel defunc- 
torum manibus "pluralis pro singulari saepissime legitur, potissimum apud 
poetas" (ib. 1073, 9 sqq.). 

4 Cf. Verg. Aen. 2, 431 Iliaci cineres et flamma extrema meorum 10, 59 
cineres patriae Sen. Tro. 29 patriaeque cineres. At apud Cic. aliosque purae 
Latinitatis auctores sing. exstat uelut Catil. 2, 19 in cinere urbis. Thes. III 
1071,49 sqq. 

6 Eadem uerba coniungit Sil. 3, 565 Troiae extremos cineres sacramque 
ruinam: Thes. III 1075, 28 sq. 



78 Harald Hagendahl 

fauillae. a Pluralis imprimis poetis usitatus legitur inde ab 
Eleg. in Maecen. . . . Ou. . . ., in prosa oratione inde a Sen. 

nat. 2, 13, 1 ; pluralem tantum exhibent Firm. Amm." 1 : 

20,11,5 (207,22) moenia fauillis oppleta 21,13,13(242,19) 
(locus corruptus) 22, 9, 4 (272, 16) cuius moenia cum uidisset in 
fauillas miserabiles consedisse 29, 5, 18 (510, 27) fauillarum ege- 
rentes aceruos 31, 6, 8 (571, 24) defletisque gentilium fauillis 
aedium 31, 4, 9 (uide p. 12). 

mella apud Varr. At. carm. frg. 20 primum inuenitur (Maas 
p. 503 adn.), inde a Yerg. usque ad Ou. haec forma in nom. et 
acc. fere sola (38 ies ), sing. mel bis legitur 2 , in aliis casibus nisi 
singularis numerus non exstat 3 . Ex aliis poetis pauca affero: 
Val. Fl. 1, 63. 8, 97 Sil. 15, 456 Stat. Theb. 6, 210. 10, 579 
Iuuenc. 1,325 Claud. 5,462. 26,446 carm. min. 30,10. For- 
mam' pluratiuam scriptoribus quoque nonnullis posterioribus 
acceptam fuisse Neue-Wagener I p. 615 exemplis e Mela Plin. 
utroque Ulp. Aug. petitis demonstrat, quibus haec habeo quae 
addam: Ps. Quint. decl. mai. 13, 3 (249, 15 L.) fessis apibus ultro 
praebere mella 5 (251, 12) in uenenum mella conuertit (at paulo 
supra in eodem capite mellis) 16 (261, 27) per mella uiuiscunt 
Sol. 26, 7 (ursi) insidiantur aluearibus apium y maxime fauos appe- 
tunt, nec auidius aliud quam mella captant. Symm. or. 3, 9 de 
quernis frondibus rorantia mella suddrent (~ Verg. ecl. 4, 30 et 
durae quercus sudabunt roscida mella)* Sedul. op. pasch. praef. 
(175, 11 H.) in ipsis etiam ferculis pretiosa nimis uarietate gem- 
matis flauescunt nectareis sua mella cum ceris Ennod. epist. 
1, 9, 1 (18, 8 H.) dum fauos loqueris et per domos cereas eloquen- 
tiae nectare liquentis elementi mella conpbnis 8, 35, 1 (222, 9) 
sereni mella conloqun (cf. 5, 2, 1 (124, 18) conloquii melle all.) 
9, 23, 6 (245, 28) blandimentorum tuorum mella (cf. dict. 1, 22 
(429, 4 H.) quo minacium impetus blandimentorum melle domuisti) 
all. Cassiod. in psalm. praef. 1 A cum Psalterii caelestis animarum 



1 Thes. VI 378, 25—30. Maas p. 519 Schink p. 54. 

2 Maas p. 522. Cf. etiam id. p. 504 Neue-Wagener I p. 615 Schtnk 
p. 82 sq. 

3 Cf. Prob. inst. gramm. IY 118, 16 K. app. gramm. 194, 30 K. Char. 
gramm. I 34, 28 K. 28, 6 sqq. K. 

* Quo loco ipse testatur se totum de nouo saeculo Maronis excursum ex- 
scripisse ; cf. Kroll, Symm. p. 42 sq. 



Cap, III. I>o plurali q. d. pootico 71) 

mella gusfasscm. Videmus igitur pluralem numerum in plerisque 
exemplis rhytmi causa adhibitum esse. Neque aliter Amm. 
17,4,11 (110,17) de notis hieroglyphicis Aegyptiorum perque 

speciem apis mella conficientis (cursus uelox), indicant regem. 
Hinc ad pluralem poeticum substantiuorum, quae 



b) corporis partes 

significant, animum intendamus. De quibus Maas (p. 530): 
"man weiss, dass die Prosa (von der spatesten natiirlich abge- 
sehen) die Plurale pectora terga colla ora corda uultus sinus menta 
guttura rostra niemals dann verwenden darf, wenn von einem 
dieser Korperteile in Bezug auf ein Individuum die Rede ist". 
Idem docuit pluralem numerum huiusmodi substantiuorum in 
oratione soluta Latinitatis optimae omnino euitari aut certis 
finibus circumscribi 1 , ex imitatione autem poetarum Graecorum 2 
factum esse, ut pluralis numerus etiam de uno membro unius ho- 
minis in carminibus adhiberetur atque temporibus quidem liberae 
rei publicae rarissime, inde ab aeuo Augusti in dies crebrius et 
audacius 3 . 

Scriptores posteriores poetarum licentiam immodicam caute 
imitantes paucos plurales huiusmodi in prosam orationem recepe- 
runt. Certe praeter eos, qui iam inde a primo p. Chr. saeculo 
cum apud alios quosdam scriptores tum apud Ammianum 
inueniuntur, scilicet ora terga sinus 4 , ab Apuleio aliisque 



1 Cf. in primis p. 533: "Die Verwendung der Pluralformen (sc. von 
einem Korperteil in Beziehung aui mehrere Individuen) ist unbeschrankt 
nur im Nominativ und Akkusativ, wahrend sie in den iibrigen Kasus nie Regel 
und bei mehreren Wortern . . . Ausnahme ist" e. q. s. 

2 Cf. Witte p. 14 sqq. 

3 p. 539: "So fallen von den neun voraugusteischen Belegen fur den 
poetischen Plural bei Korperteilen (terga fiinfmal, pectora dreimal, pectoribus 
einmal) acht auf die Ubersetzungen Ciceros, einer auf die Galliamben Ca- 
tulls (und ausserdem noch einer auf die Bearbeitung des Livius Andronicus?)". 
— Schtnk p. 139—156. 

4 Nam quod Schmtdt p. 23 sq. etiam capilli et barbae eodem refert, ad sen- 
tentiam Maasu accedo, cuius uerba sunt (p. 533 sq. adn.): "Die Bezeichnungen 
fur Haar, Bart, Pelz, Gefieder, Wolle und Verwandtes gehoren zu den Begrif- 
fen der Masse und werden beziiglich der Numeri teilweise auch in Prosa ganz 
frei behandelt: ursprtinglich singularia tantum sind capillus barba lana" e. q. s. 



80 Harald Hagendahl 

colld 1 membra 2 pectora 3 nonnumquam hac ratione usurpan- 
tur. 

ora 4 . Pluralis poeticus huius uocis omnium nominum, quae 
partes corporis significant, maxime frequentatur: Yerg. 37 ies Tib. 
ter. Prop. 15 ies Ou. fere 170 ies (Schink p. 145—49). Ex aliis 
poetis pauca exempla satis habeo proferre: Lucan. 2, 170. 7,609. 
628. 8, 670 Val. Fl. 3, 264. 5, 409. 7, 79. 294 Sil. 8, 464. 15, 455 
Stat. Theb. 1, 66. 406. 598. 641. 2, 57. 546 Mart. 9,24, 3. 10, 
10,10. 12,60,2 Iuu. 6,43 Auien. Arat. 160. 392. 727. 1565 
orb. terr. 134. Claud. 17,132. 28,322. 523 rapt. Pros. 2,205 
Prud. perist. 10, 76 Cjpr. Gall. exod. 140 Sedul. carm. pasch. 
2,217. 3,197. 4,296. 5,64 Coripp. Ioh. 2,221. Neque uero 
scriptores elegantiores ab his deliciis abstinuerunt. Atque haud 
raro fit, ut exquisitiorem numeri pluralis usum e poetis sump- 
sisse conuincantur. Primum autem exempla, quae apud prosarios 
Latinitatis argenteae uiri docti animaduerterunt, perlustremus : 
Val. Max. 3, 2, 23 saxique pondere ora contusus, de quo Schmidt 

Atque mihi quidem persuaderi non potest pluralem numerum barbae e carmi- 
nibus in prosam irrepsisse. Nam de uno homine singulis locis soli adhibent 
Sen. trag. Petron. Apul. Amm. 17, 9, 7 (121, 9) petenti ex usu gregario cuidam, 
ut barbas detonderet Aug. (Marcell. med. ad nomen collectiuum refert) Greg. 
Tur., de una bestia solus Auian. (nam Verg. georg. 3, 311 sensu plur.). Cf. 
Thes. II 1727, 19 sqq. 46 sqq. Neue-Wagener I p. 652 sq. Schmidt p. 24 sq. 
G-eisau p. 16. De altera uoce capilli dubito. Plur. collectiue adhibent Lucil. 
Cic. Verg. singulis locis, frequentant poetae aeui Augusti (Ou. lS^ies, sing. 
7ies), solum admittunt multi posteriores. "Contra singularis numeri usum 
praeferunt plerique scriptores" : Thes. III 314, 65 — 79 Neue-Wagener I p. 
654 Schmidt p. 23 sq. Cf. etiam Witte p. 19 sq. 74. 250 sq. Amm. sing. utitur 
14, 11, 28. 15, 7, 4. 21, 16, 19. 22, 4, 9, plur. 25, 4, 22. 30, 5, 11. 30, 5, 18. 

1 Geisau p. 24. Addo: Sol. 33, 11 phoenix auis, aquilae magnitudine, capite 
honorato in conum plumis extantibus, cristatis faucibus, circa colla fulgore aureo, 

postera parte purpureus absque cauda xxX Paneg. 3 (11), 6,4 (de Iuliano im- 
peratore sermo est) sudorum riuos per fortia colla mhnantes (c. c. ; de sermone 
Panegyricorum numeris astricto cf. Gutl. Baehrens, Panegyricorum Latinorum 
editionis nouae Praefatio maior. Diss. Groningae 1910 p. 44—63). Hier. epist. 3, 1 
tua artis stringerem colla cbmplexibus (c. c.) Greg. Tur. Franc. 2, 31 (93, 3) 
depone colla, Sigamber (Bonnet p. 740. Ib. adn. 3 Sidon. epist. 8, 4, 4 laudatur). 

2 De membro uirili; Geisau p. 25. 

3 Ib. p. 25. 

4 Cf. TipdawTna: Witte p. 16 et passim. Ora sola forma pluratiua in op- 
tima Latinitate occurrit, in aliis casibus numerus singularis, siue de uno ho- 
mine siue de compluribus agitur, solus usurpatur; cf. Neue-Wagener I p. 749 
sq. Maas p. 531 sq. Schink p. 145. 



Cap. III. Do plurali <\. 6. poetico si 

p. 20: "sine dubio propter clausulam pluralem adhibuit" l . Tao. 
hist. 3, 10 pectus atque ora singtdtu quatiens (~ Ou. am. 3, 9, 12 
oraque singultu concuticnte sonant: Schmidt 1. 1.) Apul. met. 10, 6 
(241, 3 H.) ora sua recentibus adhuc rigans lacrimis (~ Verg. 
Aen. 9, 251 uoltum lacrimis atque ora rigabat siue Ou. Pont. 2, 
11,9 lacrimas . . . quibus ora rigabas, id quod uiros doctos 
Gatscha et Geisau p. 18 fugit). Ps. Quint. decl. mai. 10, 3 
(191, 23 L.) super ora pallentis infelices lacerat oculos (Beckkr 
p. 31 sq. de uersibus Vergilianis: Aen. 3,217 sq. pallida semper 
| ora fame 4, 499 pallor simul occupat ora admonet. Addo 10, 822 
ora modis . . . pallentia miris) 10, 13 (200, 13) uultus comas Srd 
perspexl: meus (sc. filius) erat. Deinde e posterioribus haec mihi 
exempla enotaui: Paneg. 5 (8), 9,5 uidimus misericordiam tuam 
umentibus oculis eminentem. 6. lbant per haec (sc. tua) ora lacri- 
mae nobis salutares, tibi gloriosae; et nos inuicem iam dolore dis- 
cusso flebamus gaudio Symm. epist. 1, 14, 2 uolitat tuus (sc. 
Ausonii) Mosella per manus sinusque multorum, diuinis a te uer- 
sibus consecratus, sed tantum nostra ord praeldbitur. Cur me 
istius libelli, quaeso, exortem esse uoluisti? (propter clausulam). 
Sedul. op. pasch. 1, 20 (188, 12 H.) ora mutae quadrupedis (sc. 
asellae) humana effari uerba permisit Salu. gub. 7, 46 ut seriem 
nobis eloquii caelestis opponeret et . . . sacri uoluminis scripta 
quasi ipsa quodammodo diuinitatis ord reserdret 2 Sidon. epist. 
1, 11, 15 contionatoris mei coeperunt ord pallere 3 . — Ammianus 
pps duobus locis admisit: altero 14, 9, 3 Vergilium imitatur 4 , 
altero si e Cicerone, ut mihi persuasum est, pendet, quo erat 
studio poeticae dictionis, pluralem poeticum pro eo, quod apud 
eum scriptum uidit, inseruit. Conferas igitur: 

Amm. 16, 8, 10 (82, 20) Cic. Tusc. 5, 58 ne tonsori 

Dionysius tyrannus ille Siciliae collum committeret, tondere filias 
. . . tonstrices docuit filias, necui suas docuit (sc. Dionysius). 

1 Locos poetarum similes, quos Landgraf, Arch. 14, 69 attulit, minus 
ualere puto. 

2 Cf. Verg. georg. 4, 451 (Proteus) sic fatis ora resoluit Aen. 3, 457 ipsa 
canat uocemque uolens atque ora resoluat (de Sibylla). Similiter Ou. met. 13, 126 
sq. resoluit \ ora sono (Ulixes) 15, 73 sq. ora \ docta quidem soluit (Pythagoras) 
trist. 3, 11, 20 soluat et in mores ora diserta meos Pont. 1, 2, 104 pro lacrimis 
ora resolue meis. 

3 Locos Vergilianos similes supra 1. 9 sqq. exscripsi. 

4 Vide supra p. 13. 
6-24391 Harald Hagendahl. 



82 Harald Hagendahl 

alieno ora committeret leui- 
ganda 1 . 

terga 2 . Pps iam ante VergiJium aliquotiens (in fabula 
quadam, apud Cic. Arat. Catull.), inde frequenter occurrit, uelut 
apud Tib. Prop. Ou. 3 Petron. 123 u. 244 Lucan. 4, 612. 8,663 
Val. Fl. 5,412. 7,605 Sil. 12,277. 16,335. 451 Stat. Theb. 
3, 397. 5, 521. 8, 748. 9, 334 Iuu. 4, 128. 13, 16 Lact. Phoen. 
130 Iuuenc. 3, 634 Auien. Arat. 244 Claud. 20, 183. 28, 280 
Cypr. Gall. gen. 751 num. 619 Coripp. Ioh. 1, 272. 2, 222 
Iust. 4, 240. 373. Poetarum uestigiis insistunt Sen. uterque 
(Schmidt p. 20 sqq.) Apul. (Geisau p. 18 sq.) Alc. Auit. epist. 
95 (102, 25 P.) litteris terga non praebuit Greg. Tur. (Boknet p. 
740). Exemplum insigne est Lact. mort. pers. 5, 3, quo loco 
breui interuallo terga et dorsum de eadem re dicuntur: rex Per- 
sarum Sapor . . . si quando libuerat aut uehieulum ascendere aut 
equum, inclinare sibi Romanum (sc. imperatorem Valerianum) 
iubebat ac terga praebere et imposito pede super dorsum eius 
. . . dicebat. — Ammianus praeterquam quod locutionem Vergi- 
lianam posteris acceptissimam 15,7,4 adhibet 4 , pps his locis 
usurpat: 18, 8, 5 (152, 17) humum uultu paene contingens, salutauit 
patronum appellans et dominum, manus post terga conectens (clau- 
sula — ~ — — ~), quod apud Assyrios supplicis indicat formam 
19,6,9 (167,10) nullo terga uertente (clausula — - — — ~), euadere 
festinabant. Fortasse huc pertinet etiam 22, 15, 16 (287, 10) 
diebus humi uaporatur (sc. crocodilus), confidentia cutis, quam ita 
ualidam gerit, ut eius terga catafracta uix tormentorum ictibus 
perforentur' , etsi hoc loco in plurali sensu generali posito minus 
offendimur. In iis autem quae sequuntur terga pro tergo auctori- 
tate poetarum adhiberi nego: 16,2,10 (73,21) hosies tramite 
obliquo discurso post Caesaris (sc. Iuliani) terga legiones duas 



1 Haec imitatio uirum doctissimum Michael effugit. — Idem Val. Max., 
sed plane aliis uerbis narrat 9, 13 ext. 4 tonsorum quoque metu tondere filias 
suas docuit. 

2 Cf. vuna, uexdcppeva: Witte p. 19. 52 sq. saepius. 

3 Maas p. 536. 537. 539. 541 Schink p. 154 sqq. 
* Vide supra p. 6. 76. adn. 2. 

6 Cf. Sol. 32, 24 de crocodilo noctibus in aqua degit, jper diem humi adqui- 
escit. circumdatur maxima cutis firmitate in tantum, ut ictus quouis tormento adactos 
tergo repercutiat. 



Cap, III. De plurali q, 3. poctico h:{ 

arma cogentes adorti paene dclesscnt, rii subiio concitus clamor 
soeiorum auxiUa eoegissei 19, 11, 17 (179, 15) regis Persarum . . . 

quem constabat . . . Mesopotamia relicta pos terga pcr extenta 
spatia signa moturum 21, 7, 1 ("227, 13) in id flexus cst (sc. Con- 
stantius) ut finito propiore bclh (sc. cum Parthis gesto) uel certe 
mollito, nullo pos terga relicto qacm formidaret Illyriis percursis 
et Italia fut rebatur) Iulianum . . . caperet. Neque enim his 
locis pluralem numerum de Iuliano aut de rege Persarum aut de 
Constantio solis dictum intellego, sed simul audiendum esse 
censeo siue exercitum siue eos qui aderant l , ut alio loco 30 , 

1, 15 (526, 24) de Papa, rege Armeniorum, Homanos insequentes 
cum comitibus per dolum effugiente, plene et perfecte scriptum 
est: rex ipse cum suis . . . pos terga relictis militibus (sc. Ro- 
manis) euolauit. Per breuitatem igitur quandam sermonis post 
Caesaris terga dicitur pro' post terga partis copiarum, cui Caesar 
praeerat, ita ut nomini Caesaris paene uis nominis collectiui 
subiecta sit. Constat autem terga, ubi ad nomen collectiuum 
spectat, iam a scriptoribus optimae Latinitatis ac summo quidem 
iure poni 2 . 

sinus 3 . Pluralis poeticus non est interpretandus, nisi ubi de 
pectore siue gremio dicitur. Nam ea significatione quae est 
'Bausch des Gewandes' pluralis plerumque sensu proprio exstat 
(Maas p. 541). Occurrit in carminibus inde a Tib. Prop. Ou. 
(Schink p. 153 sq.); in piosa oratione Schmidt p. 22 unicum 
exemplum Sen. contr. 9, 6, 4 quid ad sinus meos confugisti? 
inuenit. E posterioribus haec habeo quae proferam: Sedul. op. 
pasch. 2, 3 (199, 9 H.) tumebant uirginis sinus Ennod. epist. 1, 

2, 5 (4, 13 H.) de mediis curiae sinibus eductus 1, 18, 2 (29, 16) 
soli nutrita sinibus metalla opusc. 10, 4 (420, 10) tellus respiceret 
possessorem (sc. Adam) ex propriis abstractum sinibus dict. 24, 3 

1 Hac ratione Schmtdt p. 21 sq. Tac. hist. 4, 66 Germani . . . terga Labe- 
onis inuasere interpretatus est, opinionem LANDGRAFn (Arch. 14, 73), qui plu- 
ralem poeticum dixit, improbans. Neque aliter intellego Paneg. 2 (12), 38, 1 
ibat interim Maximas ac te post terga respectans in modum amentis attonitus auo- 
labat 8 (5), 16, 1 trepidus et te post terga respiciens et in modum amentis atto- 
nitus properauit ad mortem. 

2 Cf. Schmtdt 1. 1. — Ita Ammianus his locis locutus est: 24, 4, 29 (346, 
16) agminis nostri terga feriret extrema 25, 5, 9 (373, 18) agminis nostri inuadi 
terga postremi. 

3 Cf. xdtaot: Witte p. 19. 237. 



84 Harald Hagendahl 

(499, 1) in uasti gurgitis sinibus Cassiod. uar. 6, 6, 2 in eius 
audientiae sinibus 11, 2, 6 confessiones illas, quas . . . Roma 
felicior in suis sinibus habere promeruit 11, 6, 6 in cordis sinibus 
se omnia non defigant. — Ut Ennod. ita Amm. pluralem translate 
de sinu terrae ponit 19, 8, 11 (172, 5) terrigenas illos non sinibus 
terrae emersos sed exuberanti pernicitate credimus natos, qui . . . 
aTiapTo: uocitati humo exiluisse . . . sunt aestimati. Cf. Lucan. 
3, 459 sqq. telluris inanis \ concussisse sinus quaerentem erumpere 
uentum \ credidit. 

c) substantiua quae loca signiticant. 

maria 1 . Pps Catull. semel exhibet, Verg. solus frequentat. 
Alii poetae, leges seueriores in syllabis elidendis sibi imponentes, 
formam pluratiuam maria uitant 2 . E scriptoribus nonnullos poe- 
tarum licentiam esse imitatos uiri docti animaduerterunt, sc. Sen. 
utrumque Petron. Flor. Apul. 3 — Amm. 17, 4, 14 (111, 9) inpositus 
naui per maria fluentaque Thybridis . . . defertur in uicum 
Alexandri (sc. obeliscus, quem Constantius Thebis Romam auexit) 
22,8,4 (262,8) Abydon, unde iunctis pontibus Xerxes maria pedi- 
bus peragrauit. 

Alterum uocabulum aequor, quoniam de mari dictum ad- 
modum sero e carminibus in prosam orationem irrepsit 4 , si def ini- 
tionem Maasii sequimur, excludi debebat. Constat tamen poetas 
hanc uocem haud aliter atque ipsum mare de uno mari pluraliter 
usurpauisse 5 . Quae cum ita sint, dubitari non potest, quin scrip- 
tores quidam cum ipsum uocabulum tum usum pluralis e poetis 
didicerint, etsi plerumque haerebis, utrum pps an sensu generali 
positum interpreteris 6 . Certe Ammianus de motu quodam terrae 

1 Similiter mX&yiri etsi raro de uno mari dicitur: Witte p. 7. 244 sq. 254. 

2 Slotty p. 14. 41 Maas p. 523 sq. adn. 3. 

3 Schmidt p. 32 sq. Landgraf, Arch. 14, 73 Geisau p. 17. 
* Vide supra p. 29 sq. 

5 Insignis est locus Verg. Aen. 3, 290 certatim socii feriunt mare ct aequora 
uerrunt. Cf. Schink p. 27 sq. Kone p. 105 Kelles p. 207 sq. 217 adn. Thes. 
I 1022, 66 sq. "pluralis plerumque est poeticus qui dicitur" e. q. s. Slotty 
p. 14 sq. 40. 48. 

6 Opinionem meam ut exemplis illustrem, Melam 3, 45 ex Indicis aequoi i- 
bus (cf. 1,11 Indici maris 3,61 Indicum (sc. pelagus) Plin. nat. 5,97 ab Indico 
mari) pluralem ritu poetarum, Plinium autem nat. 2, 222 summam aequorum 
aquam dulciorem profunda sensu generali usurpauisse puto. 



Cap. III. De plurali q. d. pootico 85 

et sing. ot plur. numonmi adhibot: k 2(>, 10, 10 (418, 1) tremcfacta 
coneutitur ovnnis terreni stabilitas ponderis, mareque dispulsum 
retro fluctibus euolutis abscessit ... 17 (418,8) marini fremitus 
uelut grauati repulsam uersa uice consurgunt . . . 18 (418, 13) 
relapsa enim aequorum magnitudo cum minime spcraretur milia 
multa neeauit hominum ct submersit. 

De plurali numoro substantiuorum quae sunt litora et ripac, 
etsi ab omnibus inter plurales poeticos adnumerantur, dubitari 
licet, num re uera usus poetarum proprius exstet. Certe in prosa 
oratione et apud eos quoque scriptores, quos licentiae poeticae 
indulgere minime exspectaueris, pluralem numerum haud aliter 
atque in carminibus usurpatum inuenimus. Exempla illius Caes. 
ciu. 2, 26, 4 (equitatus) se per litora celeriter in oppidum recipit 
2, 43, 4 Sall. hist. frg. 4, 28 M. Tauromenitana ad litora Liu. 
2, 34, 3 1 , huius autem haec afferantur: Caes. Gall. 1,54,1 qui 
ad ripas Rheni uenerant (de altera tantum sermo est) ciu. 1, 50, 2 
Liu. 1,27,11 dum cunctantur in ripis 2 . A Cic. autem neutrum, 
nisi cum de duobus uel pluribus agitur, pluraliter profertur 3 . 
Apparet igitur iam temporibus liberae rei publicae scriptores in 
numeris horum uocabulorum haesitauisse neque certam dicendi 
consuetudinem extitisse. Poetae autem aeui Augusti 4 , praesertim 
eum confusionem quandam numerorum in Graecis uocabulis eius- 
dem significationis inuenirent 5 , pluralem et singularem numerum 
de eadem re promiscue adhibebant atque plerumque ita, ut metro 
postulante in quinto pede uersus nominatiui et accusatiui forma 
litora, ablatiui litore uterentur 6 . Quae cum ita sint, exemplo 
atque auctoritate poetarum factum esse puto, ut pluralis numerus 



1 Riemann p. 39 Schmidt p. 33 sq. 

2 M. Muller (Titi Livi ab urbe condita liber I. Fiir den Schulgebrauch 
erklart. 2. Aufl. Leipzig 1888) ad locum alia exempla Liuiana adnotat, uelut 
2, 11, 1 Porsinna . . . praesidio in Ianiculo locato ipse in plano ripisque Tiberis 
castra posuit. 

3 Slotty p. 16. Cf. exempli causa Flacc. 30 omnes sinus promuntoria 
litora insulas Balb. 13 uos maria portus insulae litora nat. deor. 99. 100. 

4 Pps iam Enn. Catull. 

6 d%XY) dxxcu, Yjtwv .Yjtdvec; : Witte p. 32. 68. 74. 96. 257 sq. 

6 Litora ubi singularem exspectes, apud poetas sescenties legitur; cf. 
Keller p. 209 sq. Maas p. 497 adn. Bednara, Arch. 14, 558 Norden, Aen. p. 
114, in primis autem Schink p. 74 sqq. Ripae de altera fluminis ripa multo 
rarius (inde a Verg.) inuenitur; cf. Schink p. 112. 



8(5 Harald Hagendaiil 

de una re positus, etsi ut iam uidimus talis usus ab optima 
Latinitate non plane abhorret, temporis progressu in prosa ora- 
tione magis magisque crebresceret. Nunc autem exempla Ammi- 
anea utriusque uocis nonnulla colligamus. 

litora 1 . Sing. et plur. sine discrimine sensus exstant 22, 8, 
14 (264, 3) dextram . . . inflexionem Bospori Thracii excipit Bithij- 
niae litus .... (ib. 1. 7) per quae litora in sinus oblongos 
curuata . . . 22, 8, 43 (270, 14) enumerantur Histros quondam 
potentissima (EBG potissimi V fortasse potissima legendum est) 
ciuitas et Tomi et Apollonia et Anchialos et Odessos, aliae praeterea 
multae, quas litora continent Thraciarum, cf. § 44 (270, 19) per 
hoc Scythicum litus (G, latus Y fortasse recte). 14,2,5 (4,22) 
litoribus Cypriis contigui nauigabant, quae Isauriae scopulis sunt 
controuersa 15, 11, 5 (66, 4) Aquitani . . . ad quorum litora ut 
proxima placidaque merces aduenticiae conuehuntur . . . facile in 
dicionem uenere Bomanam (sermo igitur est de litore maris medi- 
terranei) 25, 4, 24 (371, 12) cuncta petebantur a Persis ad usque 
Bithynos et litora Propontidis. 

ripae de altera fluminis ripa saepissime dicitur 2 : 16,12,57 
(101, 2) ad ripas ulteriores (sc. Hheni) . . . peruenire 16, 12, 59 
(101, 10) cumque propinquaret iam ripis (Eheni) 17, 13, 15 (130, 
19) amnis uicini se conmisere gurgitibus, peritia nandi ripas 
ulteriores occupare posse sperantes (cf. § 16 (131, 1) nauigia 
iussa sunt colligi ad indagandos eos (quos) a nostrorum acie ulte- 
rior discreuerat ripd) 18, 2, 8 (137, 19) Bheni ripis ulterioribus 
adhaerebant 18, 7, 6 (150, 21) citeriores ripas Eufratis 21, 13, 3 
(240, 15) citeriores Tigridis ripas 24, 6, 4 (350, 14) ut flumine 
raptim transmisso ripae occuparentur hostiles 25, 6, 14 (375, 24) 
ripas occupauere contrarias 25, 8, 1 (378, 22) si undarum ui supe- 
rata uenirent ad ripas 28, 5, 11 (479, 5) ad usque ripas Bheni 
progressae all. Eodem sensu sing. legitur uelut 19, 8,9 (171,20) 



1 Post. Caes. Sall. Liu. pps apud Val. Max. Sen. phil. Tac. (Schmidt 1. 1.) 
Apul. (Geisau p. 17) Melam 1, 93. 2, 65. 70 Plin. nat. 6, 45 all. ShA Prob. 
12,3 Paneg. 2 (12), 26,4. 8 (5), 18,3 Dict. 2,2 Symm. epist. 4, 21, 1 celebra- 
torum litorum gratia (i. q. supra oram Campanae regionis 9, 29 A. 45 Sedul. 
op. pasch. 3, 6 (235, 16 H.) alios inuenitur. 

2 In hoc usu Mela frequens est, cf. Tzschucke (ed. Lipsiae 1807) II: 1 
p. 54 sq. 



Cap. III. Do plurali q. d. poetioo H7 

ferebamur ad flvmen Eufraten, ulteriorem ripam petituri per 
7iauem l . 

regna. Pps inde ab Enn. in poesi sollemnis est: Verg. fere 
60 ies Tib. ter Prop. 12 ies Ou. 57 les ; cf. Schink p. 109—112. 
E poetis posterioribus pauca profero: Lucan. 1,455 sq. Ditisque 
profundi | pallida regna 5,81 Val. Fl. 1,176. 4,352. 6,607. 
7,424. 485 Sil. 1,587. 4,801 Punica regna (? Verg. Aen. 
1,338) (cf. praeterea Keller p. 206) Stat. Theb. 1, 117. 2, 109. 
8, 75 Iuuenc. 1, 651 caelcstia quaerite regna; similiter de regno 
caeli 3, 315. 418. 489. 495. 523. 526. 4, 197. 455 Auien. orb. 
terr. 1211 Claud. rapt. Pros. 2,297 carm. min. 30,103. 53,1 
caclestibus i^iuida regnis Prud. c. Symm. 1, 288. Pluralem poe- 
ticum Val. Max. et Tac. singulis locis admiserunt et ita quidem, 
ut imitatio poetarum manifeste agnoscatur: Val. Max. 4, 7, 4 Thesea 
. . . Ditis se patris regnis commisisse 2 Tac. hist. 5, 2 Saturnus 
ui Iouis pulsus cesserit regiiis (~ Verg. Aen. 3, 121 sq. pulsum 
regnis cessisse paternis \ Idomenea ducem: Schmtdt p. 39). E 
Vergilio itidem aperte pendet Ps. Quint. decl. mai. 13, 2 (247, 
27 L.) hoc mihi paruulum terrae et humilis tugurii rusticum 
culmen aequitas animi regna fecerat (~ ecl. 1,68 sq. pauperis 
et tuguri congestum caespite culmen \ post aliquot mea regna 
uidens mirdbor aristas: Becker p. 43). In eadem declamatione 
alterum exemplum inuenitur 13, 16 (261, 24 L.) etiam deorum 
posteritas has regnis suis excepit. Posteriores quoque Latinitatis 
scriptores quosdam licentiam poetarum sibi concessisse hi fere loci 



1 Similiter margo uel sing. uel plur. numero usurpatur: 30,3,4 (533,9) 
ad ipsam marginem Rheni . . . stetit (at § sequente de ripa contraria : tutius prope 
ripas accessit) 30, 1, 10 (526, 7) expelluntur ad contrarias margines (at § priore 
de eadem dicitur: tandem ad ulteriorem ripam . . . peruenerunt). Neque aliter 
orae de litore Persidis exstat 23,6,42 (319,3) oppida uero mediterranea sunt 
ampliora — incertum enim qua ratione per oras maritimas nihil condiderunt insigne. 
Sed uterque numerus huius uocis iam a Cicerone nullo discrimine adhibetur 
(cf. e. g. Manil. 23 fani . . . diripiendi causa in eas oras nostrum esse exer- 
citum adductum 35 in oram Illyrici maris Sest. 50 C. Marium . . . in oras 
Africae desertissimas peruenisse), qua re neglecta Geisau p. 25 pluralem poe- 
ticum interpretatus ante Apuleium in prosa oratione inueniri negauit. 

2 Regna Ditis in carminibus celebrari quis est, quin sciat? uelut Verg. 
Aen. 6, 269 domos Ditis uacuas et inania regna Culex 273 Ditis . . . regna 
Aetna 78 Ditis pallentia regna Ou. met. 4, 510 sq. ad inania magni \ regnaredit 
Ditis. Minus in promptu posita est similitudo uersus Horatiani carm. 2, 19, 
21 parentis regna, quem Landgrap, Arch. 14, 70 contulit. 



88 Harald Hagendahl 

monstrant: ShA trig. tyr. 10, 3 mirabile fortasse uideatur, si quae 

origo imperii eius fuerit declaretur. Capitali enim ioco regna 

promermt (sc. Regalianus) Paneg. 2 (12), 23, 1 dum ultra ter- 

minos rerum metasque naturae regna orientis extendis 6 (7), 21, 5 

Vidisti teque in illius (sc. Apollinis) specie recognouisti, cui totius 

mundi regna deberi uatum carmina diuina cecinerunt (an pluralis 

sensu proprio intelligendus est?) Cassiod. uar. 7, 5, 1 haec nostrae 

sunt oblectamenta potentiae, imperii decora facies, testimonium 

praeconidle regnorum 1 8, 8,2 ut rex caelestis humana nobis regna 

confirmet (cf. paulo supra: (auus noster) nos in sede regni sui 

. . . collocauit) 9, 1, 2 uobis regna transfudit all. lord. B,om. 329 

(Valentinianus imperator) ad sua regna cum uxore secessit Get. 

65 (Philippus, pater Alexandri Magni) Macedonum regna ftrmdret 

(c. c.?). — Ammianus pps de imperio Romano bis adhibet: 26, 

1, 12 (392, 7) haec nondum extentis fusius regnis diu igno(ra)uere 

Romani. Altero loco, quanto ardore insolentem usum pluralis 

poetarum proprium affectauerit, apparet. Nam cum e Valerio 

Maximo argumenta rerum gestarum populi B/Omani sumeret 2 , 

uerba eius in hanc partem mutauit. Conferas igitur: 

Amm. 25, 9, 9 (383, 26) ne Val. Max. 2, 8, 4 cautum 

ob recepta quidem quae direpta erat ut pro aucto imperio, 

sunt, uerum ob amplificata non pro reciperatis, quae populi 

regna triumphalis glorias fuisse Romani fuissent, triumphus de- 

delatas. cerneretur. 

De regno Persarum plurali et singulari numero promiscue 

x 
utitur: 14, 8, 5 (23, 24) cum . . . successorio iure teneret regna 

?-* £ ~ ? ~ 

Persidis 23, 5, 16 (307, 21) Romanos penetrasse regna Fersidis 

23, 6, 7 (311, 1) constat hanc gentem (sc. Persas) regna populis ui 
(G suis V, del. ut dittogr. Novak) superatis conpluribus dilatasse 
ad usque Propontidem et Thracias 23, 6, 22 (314, 3) Ninus est 

x >< 

ciuitas, quae olim Persidis regna possiderat 24, 2, 1 (333, 9) se 

x x 

quoque utpote regnorum sequellas 24, 7, 3 (353, 23) regna Persidis 

all. 3 Contra sing. est 16, 9, 3 (83, 24) in extremis regni (sc. Per- 

1 Cassiodorum in Variis numero oratorio constanter uti W. Meyer, Ges. 
Abh. II p. 276 sqq. exemplis comprobauit. 

2 Cf. Finke p. 18. 

3 Apparet Ammianum regna pro regnum plerumque ideo posuisse, ne prima 
syllaba, quae accentu non percuteretur, longa euaderet. Cf. Harmon p. 191 sqq. 



Cap. III. Do plurali q. d. pootico 8!) 

sarum) limitibus 28,6,2 (810,4) hoc rcgnum (Persis) 28,6,86 
(317, 5) regnutn inisse Persidos all. Atque cquidem his locis 
consideratis adducor, ut credam, Ammianum regna de toto im- 
perio, non de singulis prouinciis dixisse, etsi Plinius has rcgna 
appellat 1 . Nam de prouinciis nostcr 28, 6, 14 (312, 14) sunt autem 
in omni (EAG omnes V) Perside hae (WG haee V eae B) regiones 
maximae. Pps hoc quoque loco agnosco 18, 2, 14 (138, 26) miles 
per Hortarii regna transibat intacta (cf. 17, 10, 5 (122, 6) Hortari 
nomine petendus erat regis alterhts pagus). 

d) alia substantiua concreta. 
amictus inter plurales poeticos adnumeratum non uidi, nisi 
quod in Thes. I 1900, 67 sq. ad locos duos Ammianeos 26, 7, 13 
(407, 18) eo usque desponderat animum (sc. Valens imperator), ut 
augustos amictus abicerc tamquam grauem sarcinam cogitaret 2 
27, 6, 12 (432, 8) (in oratione Valentiniani) habes — mi Gratiane — 
amictus, ut sperauimus omnes, augustos 3 adnotatum est 'poet. qui 
dicitur plur.' Quod quoniam recte se habere censeo, meum est 
demonstrare talem usum pluralis numeri poetarum proprium esse. 
In prosa oratione pluralem numerum huius uocis metonymice 
pro ueste usurpatae ante Tac. 4 omnino non inueni. Vergilius 
sing. saepe (13 ies ), plur. bis adhibet, georg. 3, 563 inuisos si quis 
temptaret (all. codd. -at) amictus sensu generali, Aen. 12, 602 
purpureos moritura manu discindit amictus (sc. Amata) ad unam 
uestem indicandam. Pps his quoque locis agnosco: Ou. epist. 
17, 103 eque tuis demptos umeris mihi tradis amictus (metri causa 
ad elisionem uitandam) met. 4, 104 tenues laniauit amictus (sc. 
Thisbes lea) Sen. Herc. O. 571 cape hos amictus nostra quos 

1 nat. 6, 112 regna Parthorum duodeuiginti sunt omnia; ita enim diuidunt 
prouincias. Cf. etiam 6, 41 Persarum regna, quae nunc Parthorum intelligimus 
(5, 44 Parthorum quoque regna. Similiter Sol. 55, 1 regna in ea (sc. Parthia) duo- 
deuiginti dissecantur in duas partes. Pluralis utrum sensu proprio an pro singu- 
lari positus sit, Ms locis non diiudicauerim : Paneg. 10 (2), 7,5 credo, itidem 
opftjimam illam fertilemque Syriam uelut amplexu suo tegebat Eufrates, antequam 
Diocletiano sponte se dederent regna Persdrum Mart. Cap. 6, 701 Ctesiphontem . . . 
condidere Parthi, ac nunc caput regnorum est. 

2 Mendo typothetae in Thes. angustos pro augustos legitur. 

3 At de eadem re sing. alibi exstat 15, 8, 10 (59, 21) (in oratione Con- 
stantii) amictu principali uelabo. 11. Bixit moxque indutum auita purpura Iuli- 
anum . . . adloquitur. 

4 Germ. 17, 3 feminae saepius lineis amictibus uelantur; sensu igitur proprio. 



$0 Harald Hagendahl 

neuit manus 828 exuere amictus quaerit (sc. Hercules; utroque 
loco de fatali dono Deianirae agitur) Sil. 2, 389 laxos effundit 
amictns (sc. Fabius, de toga; cf. 384 bellum se gestare sinu pacem- 
que profatus) 5, 367. 6, 405 Stat. silu. 2, 1, 197 summosque lacessit 
amictus 3, 4, 55 Tyrios sic fundit amictus (cf. u. 51 sq. quae 
uestis ... | apta) 5, 3, 118 sqq. te diuite ritu \ ponere purpureos 
Infantia legit amictus \ stirpis honore datos (sc. togam praetextam) 
Theb. 10, 646 sqq. Lydia coniunx \ Amphitryoniaden exutum 
horrentia terga \ perdere Sidonios umeris ridebat amictus * Claud. 
rapt. Pros. 2, 17 fibula purpureos gemma suspendit amictus (sc. 
Veneris). In prosa oratione pps iam ante Ammianum apud Flor. 
Yerg. p. 185 cui Terra mater capaces onerauerat frugibus amictus 
exstat. 

arae de una ara dicitur 23, 3, 2 (299, 18) ibi (sc. Carris) mo- 
ratus aliquot dies, dum necessaria parat et Lunae, quae religiose 
per eos colitur tractus, ritu locorum fert sacra, dicitur ante aras . . . 
tradidisse, quod Weynand in Thesauro exemplum pluralis poetici 
laudat 2 . Vir ille doctissimus Vergilium, Schink autem (p. 29 sq.) 
Lucretium primum pps admisisse dicit. Sed dubito, an talis usus 
in prosa oratione occurrat, de quo Landgkraf, Arch. 14, 68 exem- 
plis e Cic. et Liu. allatis: "So findet sich" inquit "der Plural 
arae von einem Altar, offenbar nach Analogie von altaria, in 
gewissen der Sakralsprache angehorenden Redensarten". Cf. 
etiam Rlemann, Liv. p. 37. 

delubra 3 de uno templo primi adhibent Verg. Ou. (Schink 
p. 49 sq.), sequentibus aliis, uelut Iuuenc. 1, 188 ferre ad delubra 
columbas (sc. Hierosolymitana) Claud. 28, 74 delubra senatus (i. q. 
curiam) 504 rapt. Pros. 1, 207 delubra gemunt (cf. u. 202 templi). 
Eadem ratione fortasse iam Liu. 4 , certe Apul. (Geisau p. 16) 



1 Schol. (= Lact. Plac.) Sidonios amictus uestem purpuream dixit. 

2 Thes. II 388, 84 sqq. 

3 Similiter apud Graecos vaoC, ubi de uno templo agitur, inde ab Euripide 
inuenitur (cf. Witte p. 24. 48. 49. 150 sq.) et in litteris Latinis templa (Schink 
p. 128 sqq. Slotty p. 19 sq. Landgraf, Arch. 14, 73 Schmidt p. 26 sq.). 

4 6, 33, 5 uox horrenda edita templo (sc. Matris Matutae) cum tristibus minis, 
ni nefandos ignes procul delubris amouissent, de quo Landgraf, Arch. 14, 73 : 
"scheint eher poetischer als genereller Plural zu sein". Sed ut hic locus ita 
alter 7, 20, 4 conuersique (sc. legati Caeritum) ad delubra Vestae hospitium flami- 
num Vestaliumque . . . inuocabant non omni dubio caret. Nam non solum de 
ipso templo sed de aliis quoque aedificiis, uelut de atrio Vestae, cogitare licet. 



Cnp. III. De plurali q. d. poetioo 91 

Paneg. ! , Amm. haud raro pps asurpauit: 14, 8, 14 (25, 18) Salamia 

et Pafus — altera Iouis delubris, altcra Veneris templo insigvis, 
quo loco quoniam do singulis templis agitur, uariatio numeri mira 
uidetur 2 . 16, 10, 14 (86, 22) quicquid (uid)erat primum (sc. 
Constantius Romae), id eminere inter alia cuncta sperabat: Iouis 
Tarpci delubra, quantum terrenis diuina praecellunt^ 17, 4, 12 
(110,26) de obelisco, quem Constantius Thebis Romam auectum 
in Circo Maximo erexit 4 : Deo Soli speciali munere dedicatus 
fixusque intra ambitiosi templi dclubra 5 22, 8, 5 (262, 13) Dindyma, 
religiosa Matris Magnae delubra 22, 9, 5 (272, 23) Pessinunta 
conuertit, uisurus uetusta Matris Magnae delubra 6 . 

pocula pro sing. dicitur 30, 1, 22 (528, 13) Democharen uel 
(ut quidam scribunt) Niciam, ministrum . . . regium, conloquio 



1 Paneg. 6 (7), 21, 3 sqq. de aede quadam Apollinis ita loquitur: ubi de- 
flexisses (sc. Constantinus Augustus) ad templum toto orbe pulcherrimum, 
immo ad praesentem, ut uidisti, deum. 4. Vidisti enim, credo, Constantine, Apolli- 
nem tuum comitante Victoria coronas tibi laureas offerentem . . . 5. Et immo quid 
dico 'credo'? Vidisti teque in illius specie recognouisti, cui totius mundi regna 
(uide supra p. 88) deberi uatum carmina diuina cecinerunt. 6. Quod ego nunc 
demum arbitror contigisse, cum tu sis, ut ille, iuuenis et laetus et salutifer et pul- 
cherrimus, imperator. 7. Merito igitur augustissima illa delubra tantis donariis 
honestasti, ut iam uetera non quaerant. Iam omnia te uocare ad se templa 
uideantur praecipueque Apollo noster. 

2 Cf. Tac. ann. 3, 62 exim Cyprii tribus (de) delubris (sc. exposuere), quorum 
uetustissimum Paphiae Veneri auctor Aerias, post filius eius Amathus Veneri Ama- 
thusiae et Ioui Salaminio Teucer, Telamonis patris ira profugus, posuissent. Hunc 
locurn Roscher (60. Lief. Leipzig 1909) s. u. Salaminios neglexit. 

3 Templum Iouis Optimi Maximi dici neque de templo Iouis Tonantis, 
quod supra rupem Tarpeiam positum ab Augusto dedicatum est (cf. Eichter 
p. 129), cogitandum esse, cum ex his uerbis ipsis apparet, tum uel eo com- 
probatur, quod Iuppiter Capitolinus haud raro Tarpeii nomine fertur (cf . Roscher 
s. u. Tarpeius). Et mihi quidem apertam imitationem Silii Italici hoc loco 
exstare persuasum est (uide supra p. 15 adn. 1). Similiter Ou. fast. 6, 33 sq. 
(Iuno) dicor matrona Tonantis | iunctaque Tarpeio sunt mea templa Ioui. 

4 Cf. Richter p. 377 sq. 

5 Cf. paragrapho sequente (111, 3) nihilque committere in religionem recte 
existimans, si ablatum uno templo miraculum Romae sacraret, id est in templo 
mundi totius. Aut delubra templi aream intellegi uoluit (cf. testimonium Probi 
in Thes. V 471, 68 sqq. allatum), aut abundanti more suo duo substantiua 
eiusdem fere significationis coniunxit. Similiter etiam Claud. carm. min. 29, 24 
(Mauors et Venus) aurati delubra tenent communia templi. 

6 De locis cultui Magnae Matris sacratis conferas P.-W. V 651 sq. Roscher 
II: 1 p. 1652 sqq. 



92 Harald Hagendahl 

occultiore pollicitum^ quod Pyrrum Italiam tunc bellis saeuissimis 
exurentem ueneno poculis necabit infectis 1 . Pluralis poeticus 
apud Tib. et Ou. legitur (Schink p. 100). Pro manifesto noscitur 
Stat. silu. 4, 6, 56 sq. (de Hercule epitrapezio Noui Vindicis) tenet 
haec marcentia fratris \ pocula, at haec clauae meminit manus. 
Iuuenc. 4, 658 permixtum felli uinum dant pocula Christo. 

e) substantiua abstracta. 
bella. Pps inde a Yerg. Tib. Hor. Prop. Ou. in carminibus 
frequentatur 2 , quam licentiam scriptores Latinitatis posterioris 
Tacito uiam monstrante (Schmtdt p. 56) libenter imitati sunt. 
Atque in Thes. quidem exempla ex Ampel. Sol. Mart. Cap. Amm. 
Cassiod. Ennod. afferuntur, quorum numerum his fere additis 
augere placet: Ps. Quint. decl. mai. (Becker p. 35 sq.) Sol. 1, 72 
Crassus auus eius quem rapuerunt bella Parthica ShA trig. tyr. 
6, 1 Posthumus senior . . . Victorinum . . . in participatum uocauit 
imperii et cum eodem contra Gallienum conflixit. 2. cumque adhi- 
bitis ingentibus Germanorum auxiliis diu bella traxissent, uicti 
sunt 3 Paneg. 2 (12), 44, 5 anguipedum bella monstrorum* 11 (3), 3, 4 
praeter depidsos quondam caeli possessione Titanas et mox bifor- 
mium bella monstrorum 5 Dict. 2, 48 inter tam grauia bella e 

1 Haec sine dubio e Gell. 3, 8, 1 sqq. sumpsit (Finke p. 13 sq.), quo loco 
fragmentum Valeri Antiatis seruatum est: § 1. promisit regem uenenis necare 
idque facile esse factu dixit, quoniam filius suus pocula in conuiuio regi ministra- 
ret. Hinc fortasse factum est, ut formam pluratiuam pocula, a Valerio Antiate 
iusta ratione positam, qua erat negligentia, minus apte usurparet. 

2 Thes. II 1853, 35—42 Schink p. 34 sq. Keller p. 205 sq. 

3 Clausulae causa -L. w -^ _: ? Cf. ib. Gall. 7,1 contra Postumum . . . 

Gallienus . . . bellum iniit, et cum multis auxiliis Postumus iuuaretur Celticis atque 
Francicis, in bellum cum Victorino processit, cum quo imperium participauerat. 

4 Pro quo in Thes. II 1827, 32 falso Paneg. 11,44 scribitur. — Anguipes 
praeterea soli Ou. met. 1, 183 sq. centum quisque parabat \ inicere anguipedum 
captiuo bracchia caelo Manil. 4, 581 exhibent: ib. II 51. 

6 Utroque loco pluralis numerus de bello Gigantum positus est, ut in 
carminibus haud raro factum uides, uelut Sen. Thy. 806 uicti temptant bella 
Gigantes Lucan. 1, 36 saeuorum . . . bella Gigantum Val. Fl. 1, 564 Iapeti post 
bella trucis Sil. 12, 151 Claud. carm. min. 53, 7. Cf. Thes. II 1827, 23—33. 

6 De bello Troiano dicitur, nisi forte bella hoc loco idem ualet quod 
proelia (cf. infra p. 93), cuius significationis exemplum insigne legitur 2, 4 in 
ea pugna utriusque exercitus interfecti multi mortales, sed et uulnerati pars 
maxima: prorsus nullo aut perpaucis clade belli eius expertibus. Dein secuta 
die legati inuicem de sepeliendis, qui in bello ceciderant, mittuntur. 



Cap. III. Do plurali q. d. pootico 98 

Iord. Rom. 377 dum resisti contra Parthos non praeualet, ne 
bella diu teneret y pacem cffecit 878 ad bella consurgunt all. (cf. 
ind. Mommskni s. u. 'pluralis pro singulari'). — Exempla Ain- 
mianea in Thes. haec laudantur: 21, 1, 1 (216, 1) intcrcluso hac 
bellorum difficili sorte Constantio trans fiumen Eufralen (de bello 
cum Persis gesto) 27,4,1 (425,14) Procopio, ciuilia bclla corp- 

tanti (clausulae causa: — w — . Cf. de eodem 27, 5, 1 

(428, 9) bellum principibus lcgitimis inferenti). Pluralem poeticum 
talibus quoque locis intellegendum esse puto quales sunt 14, 2, t 
(4, 6) ad bella grauia proruperunt (Gr perruperunt V. c. c. ~ ~ ~, 
~ ^ ~ ^) 21, 13, 2 (240, 9) ad ciuilia bella custodiens militem (sc. 
Constantius, antequam contra Iulianum exercitum duceret) 30, 
1, 22 (528, 15) Pyrrum Italiam tunc bellis saeuissimis exurentem. 
Sed plerumque aegre diiudicari potest, utrum pluralis numerus 
poetarum ritu de uno certoque bello an nulla re certa significata 
sensu generali positus sit, uelut de hoc ac talibus dubitaueris: 
19,11,2 (176,5) coacta undique multitudine militis ad belld 
promptissimi, necdum adulto uere ad procinctum egressus est 1 . 
Accedit, quod bellum more in primis poetis ac posterioribus accepto 
pro pugna siue proelio saepe usurpatur, etsi de significatione et 
ui cum uocis tum numeri haud raro haerebis 2 . 

Neque aliter in aliis uocibus, quae pugnam significant, cer- 
tamen et proelium dico, pluralis numerus, si recte existimo, eo 
modo quo poetae consuerunt ponitur: 

certamina 3 : 26, 3, 5 (395, 22) de ea uictoria, quam M. Duilius 
consul a. 260 a. Chr. apud Mjlas a Carthaginiensibus reportauit, 
ita loquitur: ut Duillium accipimus ueterem post gloriosa illa 
naualis rei certamina id sibi sumpsisse, ut tibicine lenius 
praecinente rediret ad sua post cenam 4 . At alio loco sing. exstat: 
28,4,18 (470,4) Duilli certamen, si locum mendosum (uelle 
certamen V uel Caietam G uelle(ris) c. 0. Hirschfeld) Keller- 
bauer adsentiente Clarkio recte restituit. De his ac talibus locis 



1 Aliis locis pluralis sine dubio generatim dicitur, uelut 17, 5, 6 (114, 14) 
prosperos omnes laudari debere bellorum euentus. 

2 Cf. Thes. II 1824, 69—1827, 10. Wendland BpKW 22 (1902) p. 231. 
— Exemplum haud dubium est 22, 16, 24 (295, 4) superatis apud Actium bello 
nauali Antonio et Cleopatra. 

3 Schink p. 40. 

4 Ex quo haec hauserit, parum coustat; cf. Finke p. 46. 



94 Harald Hagendahl 

dubitare licet: 19,1,8 (157,19) atrox committitur pugna. 9. et 
post interneciua certamina acl usque finem diei protenta 
25, 1, 19 (360,25) in hoc proelio Persarum maior . . . apparuit 
sfrages, nostrorum odmodum leuis. eminuit tamen inter uarios 
certaminum casus Vetranionis mors. Nam si Ammianum nunc 
rem uniuersam, nunc certamina, quae ab utrisque militibus 
inter se commissa sunt, in animo habuisse credimus, pluralis 
iusta ratione explicatur. Sed haud scio an inter sing. et plur. 
numerum huius uocabuli, ut in exemplo primo uidimus, om- 
nino minus interesse passus sit, id quod in his exemplis factum 
esse puto: 20, 11, 24 (212, 18) ut uero certaminibus finem uespera 
dedit incedens 25, 3, 12 (364, 9) nox diremit certamina iam tene- 
brosa (de eo proelio, in quo Iulianus uulnere mortali affectus est) 
21, 12, 11 (236, 12) ad ultimum certamine protracto in uesperam. 
Sensu generali plur. saepe legitur, uelut 16, 12, 2 (91, 12) barbara 
feritate certaminum rabiem undique concitante ("ihre "Wut zum 
Kampfe aufbot" Buchele) 17, 13, 13 (130, 10) incitante . . . 
feruore certaminum fructuque uincendi 21, 3, 3 (220, 15) barbaris, 
qui iam certamina meditantes sese . . . abdiderant. 

Quod de hoc uocabulo iam dixi, ad alterum quoque pertinet: 
proelia 1 igitur usu liberiore, ni fallor, saepe pluraliter legitur, 
ubi singularem numerum exspectaueris: 16,12,37 (97,6) cumque 
in ipso proeliorum articulo eques se fortiter conturmaret (cf. 
infra 1. 17 (equites) fixerunt integrato proelio gradum) 17,13,11 
(130, 3) in semihorae curriculo discrimine proeliorum emenso tot 
procubuere subito barbari, ut pugnam fuisse sola uictoria decla- 
raret 25, 3, 5 (363, 2) principe (sc. Iuliano) uolitante inter prima 
discrimina proeliorum (cf. § sq. 363, 5) cum Iulianus . . . au- 
denter effunderet semet in pugnam). His igitur locis numerus 
alter alterum excipit. Alia exempla insigniora haec subiungo: 
19,8,1 (170, 1) nocte proelia dirimente 20,11,20 (211,17) ubi 
nocturnae tenebrae finem proeliis adtiderunt 31, 8, 1 (575, 10) his 
casibus proeliorum ita luctuose finitis 31, 10, 9 (581, 4) in ipso 
proeliorum ardore (de proelio apud Argentariam commisso). 

confinia. Usum pluralis a sermone cotidiano abhorrentem 2 



1 Schink p. 106 sq. Keller p. 206. 

2 Summo iure plur. utuntur Plaut. Poen. 48 sq. eius (argumenti) nunc 
regiones limites confinia \ determinabo Cic. off. 2, 64 uicinitatibus et confiniis 
Mela 1, 9 aliarumque terrarum confinia all. 



Oap. III. Do pliirali q. d. pootico 9& 

ox imitatione poetarum eorumque sectatorum his ac talibus loois 
prodiisse puto: 15,(5,2 (55, L9) usque nd confinia mortis ucxa- 
tus, quocum conferas Stat. Theb. 4,615 (Oedipus) iunctac scntit 
honfinia mortis 1 . — 19, 0,11 (107,19) 27,2,8 (422,1) prope 
ponfinia lucis 25, 1, 11 (359,13) propc lucis confinia 25,6,4 
(374, 6) propc confinia noctis, qni loci in mentem reuocant 
uersus Ouidianos met. 4,401 dubiae confinia noctis 7,706 quod 
teneat lucis, teneat confinia mortis (Aurora) 13,592 cumlucenoua 
noctis confinia seruo 2 . Insolentem in modum pluralis his quoque 
locis ponitur: 21, 16, 19 (250, 11) ad usque pubem db ipsis colli confi- 
niis longior 3 26, 1, 1 (389, 1) ad usque memoriae confinia propi- 
oris. Ceterum Ammianus hanc uocem in deliciis habet ac pro 
terra saepe usurpat, uelut 23, 5, 2 (304, 20) in ipsis barbarorum 
confiniis. 

cursus. "Pluralis poeticus legitur inde a Verg." 4 . Exempla 
e Verg. Tib. Ou. Schtnk p. 46 sq., ex Apul. Geisau p. 24 
collegerunt. — Amm. sensu proprio de flumine pps ponit 22, 
8, 24 (266, 17) Fasis fremebundis cursibus (Wm 2 BG cursis V) 
Colchos attingit (at sing. 22, 15, 7 (285, 10) de Nilo urgente cursu 
ucnarum perennium) 5 . Sensu pluratiuo de bellis Iuliani dicitur 
16, 1, 4 (71, 14) bellorum gloriosis cursibus Traiani simillimus 25, 
4, 14 (369, 11) uictoriosis cursibus difficidtates superaret inmensas. 
At haud scio an 21, 11, 1 (233, 8) ausa . . . quorundam inmania, 
inpeditura cursus eius ardentes (agitur de luliano exercitum contra 
Constantium ducente) pps statuendus sit, siue cursus sensu pro- 
prio siue translato intellegimus. Certe translate pps dicitur 

1 At sensu pluratiuo Paneg. in Mess. 70 illum inter geminae nantem con- 
finia mortis (sc. Scyllae et Charybdis) Amm. 17, 7, 7 (117, 16) inter uitae mortis- 
que confinia 31, 13, 4 (590, 5) inter ipsa quoque mortis confinia alii (cf. Thes. IV 
217, 6 — 14). Mortis autem confinium sing. numero saepius legitur: Apul. met. 
11, 23 (285, 14 H.) Ps. Quint. (164, 6 L.) in confinio mortis all. 

2 Bednara, Arch. 14, 542 cum solus fere confinia inter plurales poeticos 
adnumerat, hos uersus silentio praeterit. In Thes. IV 217, 2 sqq. praeterea 
afferuntur Amm. 25, 6, 4 Mart. Cap. 9, 897 confinio noctis. Adde Apul. met. 
2, 17 (Geisau p. 24). 

3 Cf. Apul. met. 4, 14 (85, 23 H.) acl usque confinium ceruicis. 
* Thes. IV 1529, 20. 

6 Pluralis de cursu unius fluminis a poetis fere solis adhibetur: Ou. 
met. 9, 18 cursibus obliquis (de Acheloo) Calp. ecl. 4, 41 liquidis . . . cursibus 
(de Baeti) Sil. 4, 690 sq. aeternos cessare repente | Eridanus cursus. Cf. Thes. 
IV 1534 sq. 



96 Harald Hagendahl 

28, 1, 43 (457, 1) nihil impedituri temporum cursus inmorabimur 
(G inmorauimus V) paucis l . Hic autem locus mihi dubius uide- 
tur 15, 3, 35 (54, 19) hoc quoque felicitatis suae prosperis cursibus 
adsignabat (sc. Constantius; cf. 22, 10, 6 (276, 21) obnubilaret glori- 
arum multiplices cursus 25, 3, 19 (365, 24) in medio cursu floren- 
tium gloriarum). 

foedera (cf. arrcovSseQ. Pps inde a Lucr. Verg. Ou. occurrit 2 . 
Ammianus sing. et plur. numerum nullo fere discrimine adhibet 
cum alias tum saepius de eo foedere, quod Iuliano mortuo a 
Iouiano imperatore cum Sapore, rege Persarum, factum est. De 
quo noster exemplis ex ordine enumeratis his fere uerbis utitur: 
25, 7, 13 (378, 11) quo ignobili decreto firmato, nequid committe- 
retur per indutias contrarium pactis, obsidatus specie uiri celebres 
altrinsecus dantur 25,8,4 (379, 13) post firmatam pacem et foe- 
dera 26, 4, 6 (397, 12) post Iouiani excessum, cum quo foedera 
(V foedus BG) firmarat et pacem 27, 12, 1 (444, 13) post impera- 
toris Iuliani excessum et pudendae pacis foedera icta (icta foe- 
dera EAG) 27, 12, 10 (446, 10) ne fracti foederis nos argueremur 
et pacis 27, 12, 18 (447, 19) con(tra) foederum textum 29, 1, 3 
(487, 10) iudicarentur discissi foederis rei. 

murmura. Hanc uocem pluraliter dici grammatici negant 3 . 
Pluralis autem a poetis metri causa (plerumque in quinto pede 
uersus) saepe adhibetur: Lucr. Verg. Prop. Ou. (Schink p. 86 sq. 
Neue-Wagener I p. 657) Lucan. 1,561. 5,192. 571. 6,568. 6, 
686. 8,682 Val. Fl. 1,596. 2,338. 5,121. 5,651. 8,211. Sil. 
12, 685 (cf. praeterea Keller p. 212) Stat. saepissime uelut 
Theb. 1, 168. 5, 243. 10, 276. 440 Auien. Arat. 1428 Auson. 
169,3 Paul. Nol. 10, 121 4 21,318 Claud. 3,214. 5,86. 22,49. 
24, 338 rapt. Pros. 1, 88 all. Cypr. Gall. exod. 308 Ennod. 
carm. 2, 66, 8. In prosa oratione pluralem numerum rarissime 



1 De uerborum iunctura q. e. cursus temporis cf. Thes. IV 1537, 11 sqq. 

2 Cf. Bednara, Arch. 14, 557 Keller p. 205 Gteisau p. 24 (Schink hoc 
uerbum omittit). E scriptoribus Latinitatis argenteae Schmidt nullum exemplum 
exhibet; nam Petron. 109, 4 aliter explicat p. 69. 

3 Charis. gramm. I 32, 8 K. neutra semper singularia . . . hoc mormur 
Prob. cath. gramm. IV 15, 26 K. murmur murmuris, numero semper singulari. 

4 nec inania murmura miscent ^ Verg. Aen. 4, 210 inania murmura miscent 
(Hartel). Ribbeck II p. 407 praeterea Anth. 8, 77 R. laudat. Versum Vergili- 
anum ab his quoque expressum animaduerti: Sil. 12, 629 murmuraque a uentis 
misceri uana docebat Prud. c. Symm. 2, 1108 murmura miscent. 



Cap. III. Do plurali q. d. pootico 97 

inueni 1 : Symm. or. 1,8 maestum omnium rcpentc iustitium nec 
ulla ut adsoht murmurd factionum Amm. 16, 5, 29 (58, 18) terre* 
baut nos . . . circumfrementia undique murmurd causantis inopiam 
militis 26, 3, 6 (396, 1) ita iugitcr copia necessariorum exubcrauit, 
ut nulla saltim leuia murmura super inopia uictui congruentium 
orerentur (sing. est 21, 15, 1 (245, 5) renitentibus plurimis mur- 
mure\ tenus) Seru. auct. Aen. 12, 619 inlaetabilc murmurj . . . 
ideo autem 'murmur, quia ferre solent quasi praesagia murmura, 
siuc bona sint siue mala intelligenda. 

ortus. Sing. et plur. promiscue usurpantur: 14, 8, 1 (23, 1) 
superatis Tauri montis uerticibus, qui ad solis ortum sublimius 
attolluntur, Cilicia . . . porrigitur 15, 10, 2 (63, 15) unde ad solis 
ortus attollitur (Gallia), aggeribus cedit Alpium Cottiarum. Du- 
bius est locus 22, 14, 4 (282, 13) praestituto feriarum die Casium 
montem ascendit (Iulianus) . . . unde secundis galliciniis uidetur 
(EBG- Clark, uidentur V corr. m 3 ) primo solis exortus 2 . Pps a 
poetis inde a Lucr. Cic. carm. Yerg. adhibetur atque ita quidem, 
ut accusatiui forma ortus, ablatiui ortu usque ad Ouidium sola 
occurrat 3 . Hunc usum e carminibus in prosam orationem (uelut 
a Yarrone Liuio Seneca philosopho) translatum esse nonnullis 
uiris doctis persuasum est, quod mihi dubium uidetur 4 . 

silentia. De hoc Schink: "Cuius uocis poetae dactylici non 
nisi hac unica forma pluratiua uti possunt, cum singularem silen- 
tium (w — w _) metrum non patiatur". Inde a Lucr. frequentis- 
sime et semper quidem, quantum uideo, in quinto pede uersus 
exstat apud Yerg. Ciris Tib. Ou. Calp. Pers. Lucan. Yal. Fl. 
Sil. Stat. 5 , quibus pauca addo: Petron. frg. 48,1 Comm. instr. 
2, 35, 15 Iuuenc. 4, 598 Paul. Nol. carm. 11, 1. J.8, 331. 19, 563 
Claud. 5, 490. 18, 418 rapt. Pros. 2 prol. 7. 2, 329. 3, 404 all. E 
prosa oratione Neue-Wagener nullum, Schmidt p. 64 unicum 
testimonium affert Tac. ann. 2, 82 passim silentia et gemitus (cf. 



1 SKA Gall. 11, 8 in uersu. 

2 De compluribus stellis pluralis sensu proprio exstat 25, 10, 3 (385, 2) 
stellas . . . quarum ortus obitusque quibus sint temporibus praestituti, humanis 
mentibus ignorari. Eadem ratione Cicero usus est. 

3 Maas p. 487 Bednara, Arch. 14, 563 Schink p. 94 sq. Cf. etiam Neue- 
Wageneu I p. 646 sq. Similiter dvtOAaf: Witte p. 37. 

4 Schmidt p. 38 sq. Landgraf, Arch. 14, 73. 

6 ScmNK p. 118 sq. Neue-Wagener I p. 632 Keller p. 210 sq. 367. 
7—24391 Harald Hagendahl. 



98 Harald Hagendahl 

Laxdgraf, Arch. 14, 73). Neque tamen poetarum dicendi consuetudo 
a scriptoribus quibusdam in primis aeui posterioris aliena erat: 
Plin. nat. 12, 3 in iis (lucis) silentia ipsa adoramus Ps. Quint, 
decl. mai. 5, 16 (104, 1 L.) quis inter complorationes gemilusque 
somnus, quem uix silentia sollicita praestarent? (Becker p. 14) 
Apul. (Geisau p. 18) Symm. or. 3, 2 forensis industria, lege 
quondam silentiis subiugata Paneg. 2 (12), 21, 3 solitudo prouisa 
et silentia late conciliata Oros. hist. 2, 19, 11 horror quatiebat 
animos, silentia ipsa terrebant (~ Verg. Aen. 2, 755 horror ubique 
animo, simul ipsa silentia terrent 1 ) Yict. Yit. 1, 31 ubi uentum 
est, ut cubiculi adirentur secreta silentia Ennod. carm. 1 , 9 praef . 
3 sq. (532, 14 H.) percepi animo quod, si reddenda est de otioso 
sermone ratio, non minus de otioso silentio. 4. erant enim otiosa 
silentia ... 4, 19, 1 (112, 8 H.) producendo circa amantem uestri 
silentia 7, 21, 2 (189, 13 H.) indurata nitor mutare silentia Iord. 
Get. 218 ubi hostium absentia sunt longa silentia consecuta. — 
Amm. alia forma pluratiua solus quod sciam usus est 23, 6, 33 
(316, 11) cum superioris Indiae secreta fidentius penetraret (sc. 
Hystaspes rex), ad nemorosam quandam uenerat solitudinem, cuius 
tranquillis silentiis praecelsa Brachmanorum ingenia potiuntur. 



1 Eibbeck II p. 395. — Finem uersus Vergiliani Val. Fl. 2, 41 ijpsa quies 
rerum mundique silentia terrent imitatus est. 



CAP. IV. 

De uariatione sermonis. 

Summa arte Ammianus in eo elaborauit, ut sermonem uarium 
et multiplicem redderet. Quoniam autem duo sunt genera uaria- 
tionis, quorum alterum in electione uerborum uersatur, alterum 
ad iuncturam siue rationem syntacticam pertinet, primum cum 
de copia synonymorum tum de uerbis intra breue spatium com- 
mutatis disputaturus sum, paucis per excursum de repetitionis 
genere quodam, quod uariationis contrarium est, additis, deinde 
de inconcinnitate sermonis, qua fit, ut membra inter se iuncta 
et respondentia inaequaliter exprimantur. 

Sed antequam ad rem accedamus, duos locos placet exscri- 
bere, e quibus inter se collatis facile apparebit, quanta iactantia 
interdum studio uariandi indulserit: 

23, 6, 17 (313, 6) in hispagis 23, 6, 18 (313, 10) cuius si- 

hiatus quoque conspicitur mile foramen aput Hierapolim 
terrae, unde halitus letalis Frygiae antehac (ut adserunt 
exsurgens, quodcumque ani- aliqui) uidebatur. unde emer- 
mal proxime steterit, odore gens (EBG mergens V) itidem 
graui consumit. noxius spiritus perseueranti 

odore, quidquid prope uene- 
rat, conrumpebat. 

En lenocinia ineptissimi rhetoris! Nam non solum singula 
uerba uariantur (hiatus — foramen, conspicitur — uidebatur, 
halitus letalis — noxius spiritus, exsurgens — emergens, quod- 
cumque animal — quidquid, odore graui — perseueranti odore, 
steterit — uenerat, consumit — conrumpebat), sed et gradus com- 
parationis (proxime — prope) modique (steterit — uenerat) com- 
mutantur et uerborum artificiosa collocatione alia aliis diuerso 
loco opponuntur, ita ut ultra fieri sane non possit. Sed confi- 
tendum est huiusmodi exempla rarius inueniri. 



100 Harald Hagendahl 

A. De uariatione uerborum. 

a) de copia synonymorum. 

Copiosam sibi uerborum supellectilem Ammianus comparauit, 
uerba multa lectione ueterum ex optimo quoque auctore l , e the- 
sauro poetarum 2 , e sermone uulgari, denique ex omnibus fontibus 
studiose conquirens neque pauca ipse confingens, ita ut sane 
uaria et discolor exsisteret oratio. Sed de re uniuersa admonuisse 
sufficiet 3 . Quo factum est, ut ad unam notionem exprimendam 
prorsus incredibili copia uerborum idem significantium excelleret, 
qua in re cum aliis aetatis argenteae siue posterioris auctoribus 
fere consentit 4 . Quae autem singula exsequi quoniam et longum 
et parum utile est, nonnullis ex infinito numero exemplis electis 
me rem satis demonstraturum esse confido. 

In rebus enarrandis saepius uerbis moriendi et inter- 
ficiendi utendum erat, pro quibus, ne similitudine offenderet, 
magnum numerum synonjmorum prae manu habet. Iuxta mori 
haec fere occurrunt 5 : 

interire 14, 11,24 (35,21) 

abire e uita 25, 3, 15 (364, 27) 

abire 25,3,18 (365,19)6 

obire lege communi 14, 7, 9 (20, 10) 

perire 17, 13, 15 (130, 21) 

uita abscedere 30, 2, 3 (529, 11) 

fatali sorte decedere 17, 11, 5 (124, 15) 

decedere 25, 3, 19 (365, 24) 



1 Vide supra p. 1 sq. 

2 Vide cap. II "De uerbis poeticis". 

3 Omnino consulas programmata Liesenbergi primum et alterum. 

4 Schmalz p. 680 rem summatim exposuit; singillatim de usu unius- 
cuiusque auctoris egerunt H. G-eorges, De elocutione M. Vellei Paterculi. Diss. 
Lips. 1877 p. 5 sq. Kottmann p. 45 sq. de Columella Muller p. 53 sq. de 
Plinio maiore Guil. Boetticher, Lexicon Taciteum. Berolini 1830. Prolego- 
mena p. lxvi sqq. Spindler p. 44 sqq. de Arnobio Schulze, Symm. p. 144 de 
Symmacho. 

6 Unum exemplum cuiusque locutionis afferre satis habui. — E Velleio 
totidem fere locutiones Georges 1. 1. p. 5 profert. Cf. etiam Boetticher 1. 1. 

p. LXIX. 

c gaudensque abeo (adeo V, corr. Kellerbauer). 



Cap. IV. Do uariationo sormonis 101 

excederc e uita 14, 11, 27 (86,16) 
fatali lege discedere 28,6,24 (485,14) 

discedere 29, 5, 42 (515, 18) 
mnndo digredi 21,14,2 (244,6) 
uita digredi 29, 5, 2 (507, 8) 
uohintaria morte deleri 14, 8, 15 (25, 21) 
exstingui 19, 2, 15 (161, 3) 
exanimari 25, 10, 12 (386, 22) 
cxspirare 19, 2, 14 (160, 18) 
animam efflare 29, 1, 26 (492, 13) 
spiritum efflare 14, 7, 18 (22, 1) 
animam exhalare 31, 13, 14 (591, 26) 
animam amittere 25, 3, 8 (363, 20) 
animam effundere 28, 1, 47 (457, 23) 
animam profundere 23, 6, 44 (320, 3) 
uitam profundere 26, 6, 20 (405, 2) 
uitam finire 25, 10, 12 (386, 20) 
sanguinem spiritumque inpendere 27, 6, 12 (432, 13) 
uita absolui 25,3,23 (366,17) 27,11,1 (443,6)* 
oppetere uide supra p. 64. 

Praeter interficere 27, 2, 7 (421, 25) haec adhibentur: 
caedere 15, 2, 5 (40, 12) 
concidere 20, 7, 15 (199, 28) 
occidere 14, 11, 22 (35, 6) 
necare 14, 11, 21 (35, 3) 

internecare (translate) 23, 6, 50 (321, 10) glebae macie inter- 
necante sementes (intermicantes ementes V; emend. Salmasius) 
abolere 19, 10, 3 (175, 13) 
absumere 14, 11, 24 (35, 19) 



1 Quoniam haec locutio in litteris Latinis alibi non reperitur (Thes. 
I 173, 44), haud scio an Ammianus, homo natione Graecus, usum quendam 
suae linguae proprium imitando expresserit. Cf. Soph. Ant. 1268 efraveg drce- 
Xu&yjs, ad quem uersum Schneidewin-Nauck-Bruhn (ed. 10 Berlin 1904) adnotant: 
"So von Eurydike 1314 dueXoaaxo. Im Testament des Lykon Diog. La. V 71 
heisst es jxexd tyjv ejivjv dudAuaiv nach meinem Tode. Dass der Tod eine dTtd- 
Xoaig xaxwv ist oder dass der Sterbende utio %-eou d7ioX6exai, durfen wir zur 
Erklarung nicht verwenden, wenn auch Philosophen (Epiktet I 9, 16) und Theo- 
logen (Clem. Strom. IV 599, 2) den Ausdruck tiefer gefasst haben; es scheint 
hier ein in spaterer Prosa haufiger Spachgebrauch zuerst aufzutauchen, nach 
dem dTtoXueafrai den Sinn von discedere hat". 



102 Harald Hagendahl 

consumere 30, 5, 6 (541, 8) 

confodere 24, 5, 2 (347, 12) 

delere 15, 2, 1 (39, 16) 

uitam elidere 28, 6, 30 (486, 20) 

uitam adimere 25, 1, 15 (360, 8) 

uitam eripere 15,5,36 (54, 26) x 

extinguere 15, 1, 2 (38, 9) 

opprimere 14, 11, 24 (35, 18) 

iugulare 14, 11, 22 (35, 5) 

perimere 15, 4, 12 (46, 19) 

trucidare 14, 11, 21 (35, 4) 

truncare 16, 2, 13 (74, 6) 

contruncare 19, 9, 2 (172, 20) 

obtruncare 24, 4, 23 (345, 6) 

sternere 17, 13, 14 (130, 17). 

Ad principium diei lucisue ortum indicandum multitudo 
locutionum suppeditat, quarum magna pars ampullas poetarum 
mirum quantum redolet: 

niane 19, 5, 5 (164, 13) 

(a) die primo 24, 2, 10 (335, 6) 

a diei principio 19, 2, 13 (160, 12) 

lucis initio 16, 8, 10 (83, 3) 

exorto iam die 25,2,8 (362, 13) 2 

ad usque lucis principium 17, 2, 3 (107, 24) 

matutinae lucis exordio 20, 6, 3 (195, 22) 

prope confinia lucis, uide p. 95 

ante lucis primitias, uide p. 25 

a sole . . . orto 19, 2, 5 (159, 2) 

solis primo exortu 17, 1, 5 (105, 16) 

lucis primo exortu 29, 5, 22 (511, 17) 

ab ortu lu(ci)s (Em 2 Lindenbroo, ortulus Y) 14, 6, 25 (18, 8) 

solis ortu iam rutilo 15, 5, 31 (54, 3) 

solis radiis rutilantibus 16, 12, 7 (92, 1) 

exoptato die equestrium ludorum inluciscente nondum solis 
puro iubare, uide p. 32 

reuoluta iam luce 15, 4, 8 (45, 22) 

1 cui multo postea . . . laqueus uitam in causa Tripolitanae legationis eripuit 
(sic Tm 2 A edd. erupit V rupit G Lindenbbog). 

2 Similiter Lucan. Sil. Stat. : Thes. V 1046, 1 sq. 



Cap. IV. Do uariationo sormonis 103 

relato iam die, uide p. 14 

cum prima lux aducnisset 19, 1, 7 (159, 10) 

pnusquam lux occiperct 19, 2, 12 (100, 4) 

dum lux promicaret 20,4, 14 (191,24) 

candente iam luce 24, 1, 1 (329, 5) 

candente . . . die 31, 7, 10 (573, 25) 

lucente iam die 21,15,2 (245,8)* 

ubi lux excanduit tertia 21, 10, 2 (231, 11) 

ubi excanduit radiis dies 26, 6, 14 (403, 7) 2 

ubi . . . primum dies inclaruit 25, 1, 1 (357, 3) 

albescente iam die 19, 7, 3 (168, 19) 3 

nitescente iam luce 19, 8, 1 (170, 2) 

adpetente postridie luce 20, 7, 6 (198, 8) 4 

exsiliente lucifero 19, 7, 2 (168, 16) 5 

cum . . . primum aurora fulgeret 19, 1, 2 (156, 3) 

a primo aurorae exortu 20, 3, 1 (186, 11) 

exoriente . . .• aurora 31, 12, 10 (587, 18) 6 

aurora iam surgente 21, 12, 5 (234, 21). 

Flumina dicuntur in mare (uel t in alterum flumen) accipi 
22, 7, 10 (261, 5) decurrere 22, 8, 17 (265, 6) defluere 24, 5, 3 (347, 
17) delabi 23,6,40 (318, 9) 7 eiectari 23,6, 13 (312,13) erum- 
pere 22, 8, 44 (270, 19) prorumpere 22, 8, 30 (267, 22) fundi 15, 
11, 3 (66, 1); mari (flumini) concorporari 15, 11, 18 (68, 2) con- 
fundi 16, 3, 1 (74, 10) intimari 22, 8, 40 (269, 19) misceri 17, 13, 
4 (128,26) paludi sese ingurgitare 15,11,16 (67, 14); influere 



1 Sil. 16,91 sq. en umquam lucebit in orbe | ille dies: Thes. V 1045,63. 

2 Sol. 53, 26 cumque flagrantioribus radiis excanduit dies. 

3 Item Itin. Anton. Plac. Aug.: Thes. I 1490,52. 

4 Cf. Thes. II 283, 49 sqq. 

5 Cf. e. g. Verg. Aen. 2, 801 sq. iugis summae surgebat Lucifer Idae \ duce- 
batque diem. 

6 Sic soli loquuntur Amm. et Catull. 64, 271 (Thes. II 1523, 9 sq. falso 
64, 281). 

7 Inter amnes, qui per Mediam fluunt, commemoratur Cyrus, cui magno 
et specioso Cyrus ille superior rex amabilis abolito uetere id uocabulum dedit . . . 
quod et fortis est, ut ipse etiam ferebatur, et uias sibi ut ille impetu ingenti molitus 
in Caspium delabitur mare. — Sic uulgo. dilabitur MV codd. recc. elabitur N 
Valesius. Neglegenter hic locus in Thes. V 415, 12 sub I B 'de animantibus' 
affertur; debebat p. 414,47 Hor. carm. 3,29,35 fluminis . . . delabentis in 
mare sequi, quod solum testimonium huius uerbi de flumine, quod aliquo 
effunditur, positi laudatur. 



104 Harald Hagendahl 

sinwn 23, 6, 41 (319, 2) 1 mare inundare 31, 2, 16 (560, 18) in oceano 
delitiscere 15,11,2 (65,20). 

In caeli regionibus uarie notandis studium ac uoluntas con- 
spiciuntur. E sexcentis autem exemplis pauca elegi, quibus quod 
in quamque partem spectat exponitur. 

15, 10, 2 (63, 12) a latere quidem australi — qua caeleste sus- 
picit plaustrum — ubi occidentali subiecta est sideri — unde ad 
solis ortus attollitur (Gallia). 

18, 9, 2 (154, 4) a latere quidem australi — qua euri opponitur 
flatibus — unde aquiloni obnoxia est — spiranti zephyro contro- 
uersa (Amida). 

19, 2, 3 (158, 18) pars (urbis Amidae) quae orientem spectabat, 
Chionitis euenit . . . f Cuius meridiano lateri sunt destinati, tractum 
seruabant septentrionis Albani, occidentali portae oppositi sunt 
Segestani. 

22,8, 11 (263, 13) qua sol oceano exsurgit eoo — quadeclinat 
in uesperum — unde suspicit sidus arctoum — latus eius austrinum. 

22, 15, 2 (284, 8) a meridiali latere — qua orientem e regione 
prospicit — septentrioni supposita 2 — a uespera. 

23,6,13 (312,7) ab arctoo cardine — ab occidua plaga — sub 
axe meridiali — orienti a fronte contrarius. 

23, 6, 64 (323, 22) ab occidentali latere — a septentrione et 
orientali — qua meridiem spectant. 

23, 6, 66 (324, 8) aquilonibus obiecti sunt et pruinis — exortum 
uero solis suspiciunt — ab occidentali parte — australi celsitudine 
montium inclinati. 

27, 4, 5 (426, 6) in summitate occidentali — 6. partem uero 
sinistram, arctois obnoxiam stellis — 7. per dextrum (quod australe 
est) latus — unde eoum iubar (G eo iuuar V) exsurgit — 8. ex 
angulo tamen orientali. 

b) de uerbis intra breue spatium commutatis. 
His de copia synonymorum expositis, quanta cura in eo 
locata sit, ne post breue interuallum eadem uerba quae ante 
rursus occurrerent, exemplis illustremus. 

1 Id quod legitur uulgo : amnes quippe multi per eam ante dictum (in)fluunt 

X X 

sinum clausula (~ ~ ~, ^ ~) confirmatur. — fluunt MV cett. (in) post eam add. 

EG- Novak (de)fluunt Novak. 

2 Sic Gardthausen. septentrionis opposita V. 



Cap. IV. Do uariationo scnnonis 105 

14, 11, 21 (35, 3) necari — trucidari — 22 iugulare — occidere 

— 23 abolere — capitali supplicio destinare — 24 opprimcrc — 
cruciabili morte absumi — interire — cxtingui. 

15,9,3 (62,11) Celtas nomine regis amabilis ct matris eius 
uocabulo Galatas dictos — ita enim Gallos sermo Graecus appellat. 

15, 9, 3 (62, 11) quidam . . . firmarunt — 4 Drysidae memo- 
rant — 5 aiunt quidam — 6 regionum autem incolae id magis 
omnibus adseuerant. 

16, 12, 25 (95, 9) ideo sic appellatus, quod pater eius . . . hunc 
filium suum, Agenarichum genitali uocabulo dictitatum, ad Sera- 
pionis transtulit nomen. 

16, 12, 53 (100, 9) aceruis superruentium obruti — 54 elati 
cadauerum aggeres — 58 lapsus per funerum strues. 

De flumine Eheno haec habet 16, 12, 54 (100, 14) fluminis 

— 55 fluctibus — gurgitibus . . . uerticosis — 56 fluminis — 57 
amnis — fluctibus — praeruptas undarum occursantium m.olis — 
decolor alueus. 

De Sarmatis pacem precantibus ita loquitur 17, 12, 7 (125, 16) 
petendae specie pacis — 9 rogaturi suppliciter pacem — ordines 
Sarmatarum more certaminis instruxit ad preces — amisso uocis 
officio . . . tum cum orare deberet 1 — 10 supplicauit — ad precandum 
admissa multitudo — orandi signum exspectantibus — manus pre- 
cibus dederunt — humilitate supplicandi — 11 similia petituros 

— 12 pro Sarmatis obsecrantes — 14 in preces admissus est — 
16 obsecrantium — pacem quam poscebant. 

De isdem 17, 12, 9 (126, 2) amisso uocis officio prae timore — 
10 usu linguae recuperato — multitudo cuius ora formido muta 
claudebat. 

18, 3, 9 (141, 10) cum montem penetrare coeperint Taurum (sc. 
anseres) . . . rostra lapillis occludunt . . . isdemque collibus . . . 
transcursis, proiciunt calculos. 



1 Sed haud scio an orare hoc loco (aliter infra) loqui significet, ut haud 
dubie 19, 12, 12 (181, 17) Demetrius . . . philosophus . . . sacrificasse aliquotiens 
confutatus, infitiari non potuit, adserens propitiandi causa numinis haec a prima 

aduliscentia factitasse, non temptandi sublimiora scrutatis ; diu itaque adhae- 

rens eculeo cum fiducia graui fundatus nequaquam uarians eadem oraret intrepidus, 
Alexandriam . . . innoxius abire permissus est, quod Lofstedt, Per. Aeth. p. 40 
unicum huius significationis exemplum in Latinitate posteriore obuium se cog- 
nouisse dicit. 



106 Harald Hagendahl 

19, 5, 4 (164, 4) fluuium Tigrin — amnis — flumina. 

19, 9, 9 (174, 19) nostrorum cadauera mox caesorum — inter- 
fectorum uero Persarum . . . corpora. 

20,11,20 (211,17) at ubi noctumae tenebrae finem proeliis 
adtulerunt — 24 (212, 18) ut uero certaminibus finem uespera 
dedit incedens. 

21,1,8 (218,1) fixa fatali lege decreta praescire facit in poste- 
rum (Themis) — 9 futura praemonstret — 10 accidentia sciunt 

— 11 aperiunt . . . uentura. 

21, 2, 3 (219, 24) ut dignitatis augmento uirium quoque con- 
gruerent incrementa. 

21, 12, 21 (239, 4) multa utrimque pertimescens. formiddbat 
enim ... — 22 uerebatur. 

22, 3, 3 (253, 18) in Brittanos exterminarunt — 4 in exilium 
egere — 6 contrusus est in insulam — 7 portati sunt in exilium. 

22, 8, 46 (271, 3) inruentium undarum magnitudine — multi- 
tudine circumuenientium fluentorum. 

22, 9, 7 (273, 6) quidam . . . adseruere — alii memorant — 
Theopompus . . . adfirmat. 

22, 11, 1 (277, 3) morte periere poenali — 2 supplicio capitali 
multatus est — publica deletus est morte. 

22, 15, 5 (284, 21) adfirmant aliqui fysicorum — 6 adserunt 
alii — 7 opinio est celebrior alia — 8 Iuba . . . exponit. 

22, 15, 25 (288, 22) alites — 26 uolucres — aues. 

22, 16, 2 (290, 17) urbes — 3 oppidum — eiusdem ciuitatis — 
4 urbs — 5 municipia — 6 urbibus — 7 ciuitatum. 

23, 6, 24 (314, 16) simulacrum Comaei Apollinis — hoc idem 
figmentum. ib. aedes — fanum. 

23, 6, 33 (316, 16) progeniem — 34 prosapia — 35 huius 
originis . . . numerus erat exilis — 36 ex hoc magorum semine. 

24, 2, 13 (336, 4) acri contentione pugnabat — 14 dimicabatur 

— proelium atrox — cum certaretur asperrime. 

24, 4, 29 (346, 14) fallaces foueas — 30 peruadere foraminum 
adiius — specuum faucibus. 

25, 6, 4 (374, 5) hisque sepultis — corpus . . . terrae man- 
datum est. 

25, 10, 3 (384, 22) quidam . . . existimant — alii . . . arbi- 
trantur — - quidam (post quod lacunam indicauit Clark) — sedit 
quorundam opinioni. 



Cap. IV. Do uariationo sormonis 107 

26,6,13 (403,4) promisere se quae uellet cuncta facturos, 
fai(or(em) qnoque polliciti conturmalium . 

27, 9, 4 (438, 1) punientem gregariorum errata, parcentem poti- 
oribus, qui tamquam peccatis indulta licentia, ad labes delictorum 
inmanium consurgebant. 

27, 9, 5 (438, 5) insontes — innoxii. 

27, 12, 7 (445, 18) reclusis subito portis ualidam manum erum- 
pere — 8 ciuitatis aditu reserato iuuentus exiluit uelox. 

28, 1, 2(448, 7) exquisite narrando —explanabo—docere succincte. 

28, 6, 22 (485, 2) puniri supplicio capitali — morte multari. 
28, 6, 27 (486, 2) innodato gutture laquei nexibus interiit — 

30 (486, 20) laqueo uitam elisit. 

28, 5, 43 (516, 1) temeratorem quietis — 45 ipsum otii turbatorem. 

29, 5, 52 (518, 5) adsiduitatepugnandi— 53 crebritate certaminum. 
31, 2, 11 (559, 17) nullo inritante — nemine leniente. 
Yariatio huius generis ab omnibus fere scriptoribus, qui 

quidem ornate et polite seribere uoluerint, excolitur, ne simili- 
tudine, quam summus ille B/omanae eloquentiae artifex et doctor 
'matrem satietatis appellat', offendant 1 . Sed in hoc studio ni- 
mium quoddam legentibus uel audientibus facile in taedium uenit, 
quod uitium optimi aeui auctores prudentissime cauent, posteri- 
ores uero, quo ardentius sese artificiis insanae eloquentiae dede- 
runt, mirum quantum proficiunt, ita ut ui et grauitate orationis 
corrupta in circulatoriam quandam uolubilitatem — si Quintiliani 
uerbis fas est uti — nonnumquam incidant. Quin etiam orato- 

1 Cf. Schmalz p. 680 Klotz p. 265 sqq. De usu quorundam auctorum 
multa et utilia obsemauerunt Norden, Aen. p. 40 (ad u. 140) F. Marx, Zur 
Charakteristik der rhetorica ad Herennium. Rhein. Mus. 46 (1891) p. 420 — 25. 
idem in prolegomenis editionis librorum ad Herennium (Lipsiae 1894) p. 88 — 
90 Kottmann p. 46 — 48 (cf. etiam V. Lundstrom, Smaplock ur Columellas sprak. 
Eranos 16 [1916] p. 189 sq.) Muller p. 54 sq. Nipperdey-Andresen (ed. 11 
Berlin 1915) ad Tac. ann. 1, 31. 2, 6 Draeger, Tac. p. 95 Spindler p. 55 sq. 
Hoc artificio Panegyrici excellunt: cf. 9 (4), 19, 3 diuersissimus — dispar — 
discrepans — dissoni — dissimiles 11 (3), 5,3 sq. non commemoro — non dico — 
mitto — taceo — transeo — omitto, neque minus Mart. Cap. uelut 6, 640 Pado 
■ftumine — hunc amnem — flumen — fluuius. Quid autem de Symmacho dicam, 
qui in epistulis sane ad summam perfectionem in eo peruenit, ut cogitationum 
inanitatem uerborum copia elegantia nouitate pertexeret? (cf. Schanz IV: 1 p. 
127 Teuffel-Kroll-Skutsch III p. 288). — Praecipua uero poetarum in uerbis 
uariandis ars et cura conspicua est: cf. H. Meidinger, Uber die Variatio bei 
den romischen Dichtern, besonders der Augusteischen Zeit. Progr. Neuburg 
a. D. 1913. 



108 Harald Hagendahl 

ribus inter exercitationes et quasi proludia, quibus artem dicendi 
assequi studebant, moris fuit in eo elaborare, ut synonyma colli- 
gerent 1 . 

Sed ut in praeceptis artis traditum est orationem uariari 
oportere, ita repetitio eiusdem uel similis cuiusdam uerbi aures 
teretes hominum elegantissimi iudicii minus quam exspectaueris 
offendisse uidetur. Nam a scriptore quodam uariationis studio- 
sissimo uerba nonnumquam breui interuallo iterari uidemus atque 
ita quidem, ut nulla ratione rhetorica subiecta neglegentia quae- 
dam agnoscenda sit 2 . Itaque quoniam de uerbis commutatis iam 

1 Qua de re F. Marx, Rhein. Mus. 46 (1891) p. 420: "Zu dem nothwen- 
digen Material, das der romische Stilist sich zur schriftstellerischen Verwer- 
thung aufspeicherte, scheint eine Sammlung von Synonyma gehort zu haben . . . 
So sucht Fronto seinem kaiserlichen Schtiler gerade die Sammlung solcher 
Synonyma als eine besonders anziehende Seite rhetorischer Studien darzustellen 
(p. 151) und es wird sich gewiss vieles derart aus der romischen wie griechi- 
schen Litteratur vorbringen lassen". In ea epistula, quam ille commemorauit, 
Frontonis uerba sunt: tum si quando tibi negotiis districto perpetuis orationis con- 
scribundae tempus deesset, nonne te tumultuariis quibusdam et lucratiuis studiorum 
solaciis fulciebas, synonymis colligendis, uerbis interdum singularibus requirendis? 
Multo autem luculentius testimonium est Quintiliani inst. 10,1,7: et quae idem 
significarent solitos (scio') ediscere, quo facilius et occurreret unum ex pluribus, et 
cum essent usi aliquo, si breue intra spatium rursus desideraretur, effugiendae repe- 
titionis gratia sumerent aliud, quo idem intellegi posset. quod cum est puerile et 
cuiusdam infelicis operae tum etiam utile parum: turbam tantum modo congregat, ex 
qua sine discrimine occupet proximum quodque. Quas collectiones synonymorum 
tales fere fuisse licet suspicari, qualis est Erasmi Roterodami de duplici copia 
uerborum et rerum commentarius primus (Omnia opera. Basileae 1540 T. I 
p. 2 — 63), fons ille uberrimus, ex quo, qui uarias locutiones requisiuerit, possit 
haurire. Plures libri huiusmodi a Nagelsbach-Muller p. 14 sq. laudantur. 

2 Norden, Aen. p. 243 (ad uersum 423): "An solchen Wiederholungen 
desselben Wortes in kurzen Zwischenraumen hat sich Vergil gemass der Praxis 
der alteren Dichter nicht gestossen . . . So empfindlich wie wir ist aber tiber- 
haupt kein antiker Dichter hierin gewesen". Qua de re breuiter agit Schmalz 
p. 680 sq., copiose Alb. Poutsma, De repetitionis genere quodam. Mnemosyne 
41 (1913) p. 397 — 425. Multa praeterea congesserunt Madvig ad Cic. fin. 1> 
12, 41 H. Sjogren, Commentationes Tullianae. Upsaliae 1910 p. 124 Strobel 
p. 9 sq. 50 (alios commemorat) Friedrich, Catull. p. 173 (ad 29, 20) Kottmann 
p. 44 sq. Muller p. 51 sq. Nipperdey-Andresen ad Tac. ann. 1, 81 Th. Stangl, 
Lactantiana. Rhein. Mus. 70 (1915) p. 249 Liechtenhan p. 107 sq. — Ab hoc 
genere repetitionis alterum distinguendum est, quo ratione et consilio aliquid 
noui additur uel per figuram rhetoricam uis sermonis augetur. Huius generis 

sunt ex maxima parte ea, de quibus disputat W. Bannier, Wiederholungen bei 
alteren griechischen und lateinischen Autoren. Rhein. Mus. 69 (1914) p. 491 
— 514 (cf. Kroll, Lat. Phil. p. 24). Cf. etiam Volkmann p. 466 sqq. 



Cap. IV. Do uariationo sermonis 10!* 

disputaui, haud ab re erit ratione diuorsa non omissa exempla 
repetitionis per excursum subiungere. In ois autom qu;io sequen- 
tur non eandem offensionem esso apparebit, sed quaedam louiora 
uidebuntur neque nisi intento lectori ultro so offorent. 

Eadem uox paulo molestius his locis repetitur 1 . 

15, 5, 19 (51, 14) ad extinguendum — extingui 15, 8, 18 (61, 
10) nuntio perccUitur (G per (lac. 3 litt.) litur Y) graui — 20 quo 
maerore pereulsus 16, 12, 42 (98, 10) Alamanni pulsis disiectisque 
cquitibus nostris, primam aciem peditum incesserunt, eam . . . pulsuri 
18, 2, 7 (137, 12) transiri debere — non deberc calcari 23, 5, 8 
(306, 2) incerto — incertum 24, 1, 7 (331, 6) nauigiis multis — 
8 absque discriminibus multis — multa sibi . . . spondcbant 24, 
1,12 (332,11) curam — 13 cura 24,5,3 (347,16) ciuitatem — 
ciuitatem — 4 ciuitatis — 5 ciuitas 24, 5, 3 (347, 18) prodidisse 
— 4 prodere 25, 4, 27 (371, 23) naufragi repetant maria — paria 
repetisse 25, 7, 4 (376, 20) absumptis omnibus quae poterant mandi 
. . . furebat . . . miles, ferro properans quam fame . . . absumi. 
Locum deprauatum 25, 8, 2 (379, 1) Clark sic exhibet: inmane 
quo quantoque ardore temere (G mtemre Vm 1 intem *» re m 2 ) ra- 
piendo momenta periculorum semet quisque reliquis omnibus ante- 
ponens uitare multa et terribilia festinabat et pars (EG pas Y) 
ratibus (PETSCHENia cratibus Y) temere textis (Wm 2 AG timeret 
extis Y) iumenta retinentes hinc inde natantia, alii supersidentes 
utribus . . . undarum occursantium fluctus obliquis meatibus pene- 
trabant. Prius temere ut correcturam uocis timere Heraeus dele- 
uit, sed in uerbis repetitis nullam offensionem uideo. 26, 5, 2 
(397, 21) prouexerat — prouectus 26, 6, 5 (401, 10) saepe — sae- 
pius 26, 8, 6 (410, 6) aurum susceptum — cum his quae susce- 
perat 26, 9, 9 (414, 7) est interfectus — 10 sunt interfecti 28, 
2, 8 (462, 3) optimatibus danda responsa (ut intellegi dabatur) ope- 
riens 29, 1, 21 (491, 11) praeceps in exilium acti — in mare nos 
ire praecipites 29, 1, 28 (492, 19) ordinemque replicare iussi gesto- 
rum, cum inter exordia uariarent, . . . aperiunt negotii fidem, ab 
ipsis exordiis replicatam 29, 2, 20 (500, 19) Iustitiae oculus, arbiter 
et uindex perpetuus rerum — perpetuum numen 31,6,4 (571,3) 
suasit — suadensque ib. (571,4) opimas regiones et uberes — 5 
uicos uberes. 



1 Novak p. 37 alia exhibet 



110 Harald Hagendahl 

Minus in taedium uenit, cum uerbum simplex et compositum 
siue uerba e uariis particulis composita breue intra spatium se 
excipiunt. Nam in his uariatio quaedam inest: 15, 2, 5 (40, 10) 
id sederat, ut . . . Ursicinus indemnatus occideretur, ut quondam 
Domitius Corbulo dicitur caesus. 25, 4, 24 (371, 9) unde caesi . . . 
exercitus nostri, capti militares aliquotiens numeri, urbes excisae. 
Haud scio, an 26, 7, 1 (405, 4) in memoria codicum acquiescendum 
sit qui intra regiam apparebant aut parere ((aj))parere Gardt- 
hausen Clark) desierant. Certe uerbum simplex parere ui prima 
seruata (i. q. in conspectu esse) cum apud alios posteriores saepe 
occurrit 1 , tum hoc loco restituendum esse dico: 18,2,5 (137,2) 
idque (Gr et que V eque Petschenio) claris indiciis paret ea (apre- 
tea V apparet ea G edd. Clabk) tempestate utilitati publicae metu 
barbaros oboedisse, rectoris amore Romanos. Nam littera altera 
in alterius locum translata et uerba codicis V leuissime corri- 
guntur et cursus planus efficitur. Quam ob rem parere signi- 
ficantius dictum illo loco exturbandum esse negauerim 2 . 

16, 8, 6 (81, 22) tandem ueritas respirauit oppressa et . . . 
mulier Rufinum totius machinae confitetur auctorem, nec adulterii 
foeditate suppressa 17, 4, 14 (111, 9) per . . . fluenta . . . lhybridis r 
uelut pauentis, ne . . . (sc. obeliscum) parum moenibus alumnis 
inferret, defertur in uicum Alexandri 25, 5, 20 (308, 22) euertit 
funditus Numaniiam Scipio — Fidenas . . . Roma subuertit 27,. 
12, 18 (447, 22) uelut obseratis amicitiae foribus — (re)serata 
caeli temperie 2, 30,1,22 (528,10) cruor in ambitiosa lintea con~ 
spersus . . . satietati superfuit conuiuarum, horrore maximo dis- 
persorum 31,6,3 (570,25) eminensque aliquorum audacia peribat 
inulta multique (Llndenbrog inuitam multisque Y) sagittis . . » 
interibant. 

Diuersa significatione uerba eiusdem stirpis dicuntur 21, 12,. 
13 (237, 2) ignibus petebantur uel . . . oppetebant 22, 4, 9 (257, 
1) euenerat iisdem diebus, ut . . . tonsor uenire praeceptus intro- 
iret 23, 6, 69 (325, 6) amnis uehendis sufficiens nauibus Arias 
perfiuit nomine faciens lacum ingentem. 

1 Eonsch, It. p. 374 sq. Bonnet p. 234 adn. 2. Lofstedt, Per. Aeth. p. 
58 sq. Tert. I p. 107 sq. Tert. II p. 47 Tert. III p. 78. 

2 Cf. Georges s. u. parere II A. 

3 Sic H recte (serata V serenata Em J AG); cf. 21, 6, 7 (226, 23) reserata caeli 
(om. Vm 1 , superscr. m 2 ) temperie 14, 10, 1 (28, 1) caeli reserato tepore (BGr tem- 
pore V). 



Cap. IV. De uariationo sormonis 1 1 1 

17, 13, 21 (131, 18) haesitabant . . . utrum oppetercnt an roga- 
rent, ci<m utriusque rei suppeterent documenta non leuia 27, 8, 
18 (424, 20) superauerat Damasus, parte quae ci fauebat instante. 
constatque . . . 29, 1, 25 (492, 9) peruenitur — 26 hoc quoque 
euenerat triste. 

Idem in aliis uocibus affinitate coniunctis fit 17, 1, 7 (105, 25) 
quorum digressu miles libere gradiens 18, 5, 1 (142, 24) iurgando 
contra potentis — ad deferendam potioribus (V potcntioribus BG) 
gratiam 25, 3, 8 (363, 16) sollicitudine — cura . . . sollicita 25, 
5, 1 (372, 3) principio lucis secutae . . . collecti duces exercitus 
aduocatisque legionum principiis et turmarum super creando prin- 
cipe consultabant 25, 8, 2 (379, 4) diuersa in necessitatis abrupto 
uersantes 26, 6, 9 (402, 6) gementium — gemitu 27, 5, 2 (428, 15) 
in eos signa commouit, motus aduentantis (EAG -es Y) iam prae- 
scios 27, 12, 10 (446, 8) per Terentium ducem Papa reducitur in 
Armeniam 1 28,1,22 (452,22) data sibi copia tectius imperatoris 
praesidium appellauit nominisque eius perfugio tectus seruabatur 
incolumis. Tectius, a uiris doctis uarie sollicitatum (rectius AG 
(e)rectius C. F. W. Muller (in)tentius Cornelissen (au)dentius 
Novak) cum Clarkio seruandum esse censeo. 30, 9, 1 (551, 18) 
in hoc tantum deerrans, quod cum gregariorum etiam leuia puniret 
errata, . . . sinebat. 

Denique uocabula similis soni, diuersae originis minus apte 
his locis componuntur 24, 4, 19 (344, 11) turris, latere coctili fir- 
missime structa, cuius ruina muri contiguum latus secum . . , 
protraxit 25,3,23 (366,15) hiante latius suffossi lateris uulnere 
27, 10, 13 (442, 15) barbari dexteris coiere (A coire V) conlatis, 
quos latius sese pandens exercitus . . . adflictabat 2 . 

1 reducitur EAGr edd., deducitur V, haud scio an recte. Cf. Tac. ann. 2, 3 
datus a Caesare Armeniis Tigranes deductusque in regnum a Tiberio Nerone. 

2 Plane aliter ratio comparata est repetitionis, cum per figuram rhetori- 
cam eadem uel similis uox rursus occurrit, uelut per avxfteaiv contraria sibi 
opponuntur: 26, 2, 9 (394, 8) ut enim sapientes definiunt . . . alienum ad amicitiam, 
cum iudicauerit quisquam prudens, adiungere sibi debebit, non cum adiunxerit, iudi- 
care (cf. adn. Gronouu itemque Wagneei) 29,1,18 (490,24) ut dum adhuc dubi- 
taretur de crimine, imperatore non dubitante de poena, damnatos se quidam prius 
discerent quam suspectos 29, 1, 20 (491, 7) intoleranter irascebatur tunc magis cum 
eum puderet irasci 29, 2, 10 (498, 9) cui nihil licere debuerat, quia omnia sibi 
licere etiam iniusta existimabat (Valesius Gronouio et Wagnero sequentibus locos 
similes Annaeanos dial. 5, 12, 7. 11, 6, 4 clem. 1, 8, 12 ascribit). IIapovo{xaaia 



112 Harald Hagendahl 

B. De inconcinnitate sermonis. 

Nunc ad alterum uariationis genus, quae potius inconcinnitas 
sermonis dicenda est, ueniamus. Constat autem, cum Caesari et 
Ciceroni uel summa lex orationis esset, ut membra inter se iuncta 
et respondentia aequaliter et congruenter exprimerentur, inde 
a Sallustio et Liuio contrarium studium magis praeualuisse 1 . At- 
que uel maxime stili Tacitei propriam esse inconcinnitatem huius- 
modi nemo ignorat. Multo etiam audacius Plinius maior et Ammi- 
ani ipsius temporibus Aurelius Yictor hanc consuetudinem am- 
plexi ita se inconcinnos praebent, ut dura oratio et difficilis ad 
intellegendum fiat 2 . Ammianus autem, etsi ab horum audacia 
paululum abest, ut uerbis ita structuris uariatis ualde delectatus 
est 3 . Atque quaedam genera inconcinnitatis uelut permutationem 

subest 14,7,21 (22,20) nullo inpositorum uel conpositorum fidem sollemniter 
inquirente (Tross uertit: "die wirklichen oder nur ersonnenen Vergehen") 19, 12 
16 (182, 11) inmunem eum fore malorum communium adserebat. Huius figu- 
rae gratia scriptum esse credo 21, 7, 3 (227, 25) commendari Constantio, quem 
credebat procul dubio fore uictorem: nemo enim omnium tunc ab hac constanti 
(BG- constantia V Constantii EWm 2 ) sententia discrepabat. Id enim nisi fallor 
dicit hanc sententiam fuisse et constantem (i. e. concordem) et Constantii. Deni- 
que 6£6{j,o)pov est 26, 6, 16 (403, 21) ad hoc igitur dehonestamentum (BGr dehone- 
state tum V) honorum omnium ludibriose sublatus, id quod sine dubio e Sall. or. 
Lep. 21 (hist. frg. 1, 55, 21 M.) Fufidius ancilla turpis, honorum omnium dehonesta- 
mentum sumpsit (M. Hertz, De Ammiani Marcellini studiis Sallustianis. Ind. 
lect. Vratisl. 1874 p. 13). 

1 Varia inconcinnitatis genera breuiter quidem sed copiose Schmalz p. 
678 sqq. exposuit. Iam Varronem concinnitatem sermonis neglexisse Heidrich 
p. 34 — 42 ostendit. Sallustium autem in hoc studio Thucydidis imitatorem ex- 
stitisse inter omnes constat; cf. Norden, Kunstprosa I p. 97 sq. 204 I. Eo- 
bolski, Sallustius in conformanda oratione quo iure Thucydidis exemplum se- 
cutus esse existimetur. Diss. Halens. 1881 p. 30 — 37. Exempla Liuiana Dra- 
kenborch ad Liu. 38, 39, 10. 39, 14, 9 (Tom. V ed. Lugd. Batau. 1743) Weissen- 
born-Muller passim Kuhnast p. 324 sqq. (adn. 192) 328 sq. collegerunt, Pro- 
pertiana Uhlmann p. 91 sq. Usum Columellae Kottmann p. 48 — 54, Plinii 
maioris Muller p. 56 — 70, Taciti praeter Draeger, Tac. p. 92 — 95 Kucera, 
cuius commentatio in hac re tota uersatur, Apulei Koziol p. 232—39, Arnobii 
Spindler p. 49 — 55 uberrime illustrauerunt. Alii infra suo quisque loco lauda- 
buntur. — Dressler, Uber Konstruktionswechsel und Inkoncinnitat bei den 
romischen Historikern. Wien 1897 inspicere non potui. 

2 F. Pichlmatr, Hermes 26 (1891) p. 636 hunc 'einen Fanatiker der In- 
koncinnitat' appellat. 

8 Cum alii tum Gelenius inconcinnitate sermonis minus perspecta Ammi- 
ani uerba ipsius haud raro improbauerunt, aequalitatem membrorum contra 
codicum auctoritatem instituentes. 



Cap. IV. Do uariationo sormonis 118 

graduum comparationis ita adamauit, ut aoqualitatem membroruin 
paene totam contempserit. In quibus perscrutandis eum fere 
ordinem sequar, quo usus est Muller in libro de stilo Pliniano 
conscripto. Variant igitur: 

1. Singularis et pluralis 1 . 

Inconcinnitas liuius generis in substantiuis abstractis fre- 
quentatur: 

18, 2, 12 (138, 10) mentis agilitate et corporum (at 17, 13, 24 

(132, 13) bonis animi corporisque). 

19, 11, 9 (178, 1) longe alia quam quae gestu praeferebant et 

x x 

uerbis 16, 12, 28 (95, 22) uerbis hortabatur (et gestu) recte supple- 

x r x ^ 

uit Novak, ut et exemplo priore et clausula (uerbis hortabatur 

cursus est prauus) demonstratur. 20, 7, 7 (198, 13) exire se uelle 

gestibus ostendebat et nutu 2 . Et hoc loco et alio 21, 10, 1 (231,7) 

cum lumine multo (i. q. facibus) et floribus 3 uariatio fortasse eo 

orta est, ne uerba similiter cadentia concurrerent 4 . 

Pro usitatis illis uerborum iuncturis quae sunt ferro ignique 

(Cic. Liu. all.) ferro atque igni (Liu. all.) similibusque 5 paulo 

insolentius dicitur 20,6,7 (196,12) ferro certatur et ignibus 6 

17,1,4 (105,15) ferro uiolarent et flammis 1 . 

21, 12, 14 (237, 10) inquirens qua ui uel machinis posset pate- 
factam inrumpere ciuitatem. 

22, 3, 8 (254, 17) cum maledictis execrationique (V execrationi- 
busque HBG) multorum se lulianus sentiret expositum. 

24, 2, 10 (335, 7) defensores animo praestantes et uiribus. 



1 Kiemann, Liv. p. 33 sq. Kuhnast p. 328 Kottmann p. 48 sq. Muller 
p. 56 sq. Kucera p. 3 sqq. (Draeger, Tac. p. 3 exiliter) Spindler p. 49 sq. 

2 At aequaliter 17, 13, 3 (128, 24) ut gestibus indicabant et uoltibus. — nutibus 
24, 4, 26 (346, 1) legitur. Sol. 30, 13 in uicem sermonis utentes nutibus motibus- 
que. Cf. Plin. nat. 6, 188 quibusdam pro sermone nutus motusque membrorum est. 

3 Cf. 16, 8, 9 (82, 16) inferentes uespertina lumina pueros 14, 1, 9 (3, 15). 

4 6|i,oi.OTsXeuTOV Ammiano ingratum fuisse Novak p. 6 sqq. ostendit. Cf. etiam 
Norden, Kunstprosa II p. 648 adn. 

6 Thes. VI 583, 44—48. 586, 6—12. 

6 Similiter Cic. har. resp. 15 Curt. 4, 1, 18 Stat. Theb. 10, 561. 

7 ferro flammaque Liu. Bell. Alex. Verg. all. (Thes. VI 585, 80 sqq.) ferrum 
(-o) flammasque (-isque) Ou. ars 2, 379 Lucan. 7, 261 Sil. 2, 316 Tac. hist. 3, 73 
ann. 1, 51. 

8 — 43921 Harald Hagendahl. 



114 Harald Hagendahl 

25,4,10 (368, 19) patientia frigorum inmanium et feruoris 1 
(at 19,4,2 (162,5) nimietatem frigoris et caloris 2 ). 

25, 8, 13 (381, 6) cuius iram (ira Y) metuebant et simultates. 

28, 4, 28 (474, 7) in qua (plebe) nitent ut nominibus cultis 
quidam calceorum expertes ut Messores Statarii Semicupae (G 
Semicupa MY cett.) et Serapini et Cicymbricus cum Gluturino et 
Tndla et Lucanicus cum Porclaca et Salsula similesque innumeri 
(nomina quaedam in codd. deprauata sunt). 

29, 2, 3 (496, 23) ueritatem a mendaciis dirimebant. 

31, 5, 7 (568, 7) excepti . . . cum plausu et gaudiis. 

Minus usitata uariatio in substantiuis concretis reperitur : 

16, 12, 50 (99, 19) continuata serie peremptorum, quos Roma- 
nus iam fidentior strauit, succedebant barbari superstites interfectis. 

27, 10, 13 (442, 14) hinc . . . miles, inde . . . barbaris dexteris 
coiere (A coire Y) conlatis. Similiter 16, 12, 14 (93, 7) barbari — 
militis. 

24, 5, 3 (347, 14) per aquarum etpabuli oportuna. Cf. etiam p. 91. 
Interdum parum constat, utrum uariatio numerorum studio 

inconcinnitatis tribuenda sit necne, uelut 20, 6, 6 (196, 9) nec 
sagittarum crebritate nec glandis hinc inde cessante inde oriri 
potuit, quod forma genetiui pluralis glandium minus ut uidetur 
accepta erat 3 . Sed nulla ratione huiusmodi subiecta numeri 
permutantur 24, 2, 15 (336, 17) saxis et glande ceterisque telis. 
Cf. 26,8,8 (410,14) sagittis et glandibus ceterisque iaculis 4 . 

2. Genetiuus et ablatiuus qualitatis 5 . 

25, 4, 22 (370, 21) figura tali situque (Llndenbrog Bentley 
lis utque Y ta- add. m 1 ) membrorum: mediocris erat staturae, ca- 



1 Similiter Colum. (Kottmann 1. 1.) Plin. nat. (Muller 1. 1.). 

2 Eodem numero has uoces coniungunt Colum. 3, 14, 3 Sen. nat. 7, 28, 1 
Iust. 2, 1, 1 1 all. singulariter, Cic. nat. deor. 2, 101 pluraliter. Thes. III 180 sq, 

3 A Neue-Wagener I p. 414 exempla e Plin. nat. Sidon. solis afferuntur. 

4 Glans haud raro sensu collectiuo usurpatur; cf. Kiemann, Liv. p. 29. 

6 "In allen Zeiten der Sprache, auch klass." Schmalz p. 680 Anm. 5. 
Subtiliter et copiose de uariatione huiusmodi disputauerunt Edwards-Wolfflin, 
Von dem sogenannten Genetiuus et Ablatiuus qualitatis. Arch. 11,469 — 490 
(cf. etiam ib. p. 197 — 211), qui tamen usum Ammianeum neglexerunt. Prae- 
terea consulendi sunt Kuhner-Stegmann II: 1 p. 456 sq. Kottmann p. 49 
Muller p. 58 Kucera p. 6 Spindler p. 50. 



Oap. IV. Do uariatione Bermonia 1 1 r> 

oillis tamquam pcxis et (E Gabdthausbn pexisset V) mollibus, 
hirsuta barba in acutum desincnte ucstitus, uenustate oculorutn 
nicantium flagrans . . . superciliis decoris et naso rectissimo, opima 
i ineurua ceruice, umeris uastis et latis . . . liniamentorum recta 
)0npage 26, 9, 11 (414, 14) corpore non indecoro nec mediocris 
Haturae (WBG starc V -tu- add. m 3 ), subaquilus humumque in- 
Uiendo semper incedens 31,14,7 (594,10) cessator et piger: nigri 
"ulor/s, pupula unius oculi obstructa . . . figura bene conpacta 
membrorum, staturae nec procerae nec humilis, incuruis cruribus 
ixstanteque mediocriter uentre. 

Saepius adiectiuum cum genetiuo uel ablatiuo qualitatis con- 
iungitur uelut 15, 12, 1 (68, 6) celsioris staturae et candi(di) paene 
Galli sunt omnes et rutili 16, 2, 1 (72, 12) muros spatiosi quidem 
ambitus sed carie uetustatis inualidos 16, 12, 17 (93, 26) qui po- 
tior erat fideique firmioris 19, 9, 8 (174, 9) hic natura simplicior, 
nominis tamen itidem peruulgati 21, 6, 9 (227, 6) aspectu uilis et 
lingua sed simplicioris ingenii 27, 8, 10 (437, 9) uirum acrioris 
ingenii sed iusti tenacem et recti (cf. p. 57 adn.). Quare cum 
codice scribendum esse puto 29, 1, 9 (489, 10) uirum praestabili 
scientia litterarum abundeque honoratum. Nam et hoc cum Ammi- 
ani more loquendi congruit et idem apud Gellium, cuius uerba 
noster saepe mutuatus est, legimus 4, 17, 11 uirum praestanti litte- 
rarum scientia 1 . Similiter Cic. epist. 4,8, 1 praestanti prudentia 
uirum. Quae cum ita sint, miror Clarkium coniecturam Corne- 
lisseni praestabile(m) in textum recepisse. 

3. Ablatiuus qualitatis et relationis 2 . 

24, 5, 2 (347, 8) ceruicibus iubatis leones armisque (G armatis- 
que Y) hispidos apros. 

4. Casus aliquis et praepositio 3 . 

17, 12, 2 (124, 20) ad latrocinia magis quam aperto habilibus 
Warti 23, 1, 6 (297, 16) incertum per inperitiam an adulandi cupi- 
ditate 24, 1, 11 (332, 6) quod utrum per insidias an magnitudine 

1 Hertz p. 288. 

2 MtJLLER p. 59. 

3 Heidrich p. 42 Kottmann p. 49 sq. Muller p. 59 sq. Draeger, Tac. 
d. 41 Kucera p. 15 sqq. Thornell, Tert. I p. 5 sqq. 



116 Harald Hagendahl 

acciderit fluentorum, sciri non potuit 24, 4, 27 (346, 6) ne frange- 
rentur cupiditate qui se inuictos a laboribus ubique praestiterunt 
30, 4, 9 (536, 21) in quibus aetatis progressu non (ut) aliorum uitia 
intepescunt sed magis magisque roborantur (ut add. G). Triplex 
est uariatio 21, 12, 8 (235, 13) quia nec arietibus admouendis nec 
ad intentandas machinas uel ut possint forari cuniculi inueniebatur 
(locus us)quam habilis 1 . 

Nonnumquam ablatiuus absolutus nomini cum praepositione 
coniuncto aequatur, uelut 23,6,9 (311,11) sub consulibus et dein- 
ceps in potestatem Caesarum redacta re publica 25, 9, 10 (383, 28) 
Publio Scipioni ob recuperatas Hispanias, Fuluio Gapua post diu- 
turna certamina superata, et Opimio post diuersos exitus proeli- 
orum, Iregellanis tunc interneciuis hostibus ad de(di)tionem con- 
pulsis triumphi sunt denegati 2 29, 5, 4 (508, 4) prior sub Nerone, 
alter Traiano rem regente Romanam. 



5. Praepositiones 3 . 

14, 6, 8 (13> 18) eas (sc. statuas) ardenter adfectant, quasi plus 
praemii de figmentis aereis sensu carentibus adepturi, quam ex 
conscientia honeste recteque factorum. — Sic V; ex figmentis BGr 
aequalitatis studio adducti. 14, 6, 18 (16, 19) pro philosopho cantor 
et in locum oratoris doctor artium ludicrarum accitur 20,9,3 
(205, 6) cunctatione stringebatur ambigua, utrum in Persas an 
contra lulianum moueri iuberet acies 23, 6, 21 (314, 1) Hiberia 
ex Hibero (nunc Hispania) et a Baeti amne insigni prouincia 
Baetica (sc. cognominata est) 24, 1, 2 (329, 10) (excursatores) 



1 Tac. ann. 2, 6 accipiendisque copiis et transmittendum ad bellum opportuna. 

2 Paene ad uerbum transscripsit Val. Max. 2, 8, 5 P. Scipioni ob recipe- 
ratas Hispanias . . . triumphus non decerneretur ; ib. § 4 Q. Fuluius, qui Capua 
capta, et L. Opimius, qui Fregellanis ad deditionem conpulsis triumphandi potestatem 
a senatu petierunt (Finke p. 18 sq.). 

8 Tacitus hanc uariationem in historiis et annalibus crebro admifctit, raro 
in operibus minoribus : Kucera p. 14 sq. Draeger, Tac. p. 40 sq. Ab aliis 
hic illic admittitur: cf. Weissenborn-Muller ad Liv. 4, 56, 4 Kottmann p. 50 
Muller p. 61 Thornell, Tert. I p. 6 — 8. Minus accurate igitur Schmalz p. 
680 adn. 5: "im Spatlat. entsprechen sich in parallelen Satzgliedern verschie- 
dene Prapos., z. B. Cassian. coll. 24, 17, 2 uel ex accedenti labore uel de aeris 
corruptione gignuntur". 



Cap. IV. Do uariationo scrmonis 117 

cautius gradientes ex ufroquc latere itidcmque a fronte, nequis 
repentinus inrueret, prospectabant 1 27,11,2 (443,14) erat tamcn 
interdum timidus ad audaces, contra timidos celsior 31,2,10 
(559,6) sine sedibus fixis, absque lare uel lege aut ritu stabili 
dispalantur. 

6. Genetiuus et adiectiuum 2 . 

16,11,11 (90,9) uictum . . . ex barbaricis messibus . . . col- 
lectum militis manu 17,13,4 (128,28) accolas ab impetu Roma- 
norum aluco Danubii defendit (Parthiscus), a barbaricis uero 
excursibus suo tiitos praestat obstacido 19, 2, 6 (159, 7) ritu patrio 
nostrique more 3 22,8,41 (269,22) Sindi ignobiles post eriles 
in Asia casus coniugiis potiti dominorum et rebus 25,8,8 
(380, 6) ad tractus Illyricos mittuntur et Galliarum 30, 1, 20 
(528, 1) neruorum et articidato flatilique sonitu resultarent. 

7. Substantiuum cum praepositione iunctum 
et adiectiuum. 

30, 4, 19 (539, 9) Cluentianae uel pro Ctesifonte (proctesi fontes 
V Ctesiphonte WAGr) orationum aemula ornamenta. — Cluentianae 
A edd. cluenda ne V pro Cluentio Gelenius et Lindenbrog, 
aequalitatis studio adducti. 

8. Substantiuum abstractum et adiectiuum. 

Usum quendam substantiuorum abstractorum, cui Ammianus 
intemperanter indulsit, Hassenstein ita describit 4 : "persaepe, 
quibus locis substantiuum concretum cum adiectiuo iunctum ex- 
spectatur, eam, quam adiectiuum continet, i. e. attributiuam 
notionem substantiuo abstracto significat, concretam notionem, 
quae maioris momenti est, in genetiuo ex illa pendente positam 
addit, quasi haec sit minor, illa grauior. Cf. 14, 6, 23 [17, 17] 



1 Cf. e. g. Caes. G-all. 2, 25, 1 a fronte atque ab utroque latere , . . pro- 
tegebat. 

2 Draeger, Tac. p. 93 Muller p. 62. 

3 De usu Ammianeo genitiui pronominis personalis pro possessiuo dispu- 
tant Hassenstein p. 31 Schickinger p. 18. — Cf. etiam Kukner-Stegmann II: 1 
p. 598 sq. 

* Plus centum exemplis, neque tamen omnia p. 16 — 21 congessit. 



118 Harald Hagendabl 

aput eos ut in capite mundi morborum acerbitates celsius domi- 
nantur 1 pro 'acerbi morbi\ 18,2,19 [139,26] pacem condicionum 
similitudine meruerunt pro 'similibus condicionibus' '• . Hactenus 
Hassenstein. Ex his autem ipsis facile apparet eum minus accu- 
rate dixisse enallagen huius generis in substantiuis concretis solis 
inueniri. Constat posteriores multo audacius et crebrius in hoc 
usu uersari quam optimi aeui scriptores 2 . Quin etiam hanc 
exquisitiorem uerborum structuram cum illa ab ipsa natura pro- 
fecta, qua adiectiuum substantiuo attribuitur, noster interdum 
coniungit, et quidem nisi omnia me fallunt, in posteriore tantum 
parte operis sui. Cuius uariationis, qualem apud alios legisse 
me non memini, haec animaduerti exempla: 24, 4, 12 (342, 25) 
hinc enim ardui suggestus erigebantur, inde fossarum altitudines 
alii conplanabant (i. q. fossas altas) 25, 3, 19 (365, 23) non clan- 
destinis insidiis nec longa morborum asperitate . . . decedo (i. q. 
longis et asperis morbis) 25, 5, 12 (349, 13) uallum tamen sudibus 
densis et fossarum altitudine cautius deinde struebatur (et NG om. 
B fossarum EBG effosarum Ym 1 ex fossarum Ym 3 ) 25, 6, 6 
(374, 14) nos hostes diuersitate telorum et uerbis turpibus incesse- 
bant (i. q. diuersis telis) 25, 8, 14 (381, 8) ni illi haec ciuitas (sc. 
Nisibis) habili situ et moenium magnitudine restitisset 29, 5, 7 
(508, 18) insidiis . . . potius clandestinis quam proeliorum stabili- 
tate confisum (cf. 25, 3, 1 (362, 15) peditum stabiles pugnas 20, 
8, 1 (200, 24) statariae pugnae) 29, 5, 44 (516, 4) repulsus altitu- 
dine montium et flexuosis angustiis (i. q. altis montibus) 31, 8, 
8 (577, 1) post quae adulta uirginitas castitasque nuptarum ore 
abiecto flens ultima ducebatur (i. q. adultae uirgines castaeque 
nuptae). 

9. Substantiuum et adiectiuum substantiui 

uice positum. 

Cum ea uerborum structura, de qua supra disputatum est, 

aliam uidemus coniunctam 31, 9, 2 (578, 11) per montium celsa 

siluarumque densitates ad lllyricum redit. Et adiectiuo substantiui 

uice posito et substantiuo abstracto uis quaedam maior notioni 



1 Sic G mundiorum aceruitatis V. 

2 Schmalz p. 606 Anm. 1 Nagelsbach-Muller p. 303 — 5 (usum Tullianum 
explicant) Riemann, Liv. p. 53 sq. Liechtenhan p. 106 Petschenig in indice 
Victoris Vitensis s. u. 'abstractum pro concreto\ Bonnet p. 702 sq. 



Cap. IV. Do uariationo sormonis 119 

infinitae impertilur quam si dixisset: per montes cehos siluas- 
que densas. Valde amat Ammianus moro poetis et historicis 
accepto adiectiuis neutrius generis pluralis potissimum numeri 
genetiuos substantiuorum addere 1 . Variatio structurae in hi3 
locis conspicitur: 

24, 4, 8 (341, 26) par(s per) siluarum densa, alii per paludes 
uicinas . . . dilabuntur (pars per s. G par s. V) 27, 12, 11 (446, 
15) ubi per siluarum profunda (et) flexuos(os) colles . . . deliti- 
scentes (sic EAG- profunda flexuos V) 2 . 

Subiungo locum plane aliter comparatum 15, 10, 4 (64, 5) 
haec . . . anni uerno contingunt. 5. hieme uero . . . 3 cf. ib. (63, 
24) uerno tempore. 

10. Gerundium et gerundiuum. 

30, 8, 10 (550, 17) ad suspicandum (supplicandum V, corr. 
Petschenig) contrarios (G -as V) exturbandosque meliores pronius 
inclinati. Aequalitatem membrorum uiri docti praue efficere 
uoluerunt, uelut Cornelissen sugillandos (suggillandum G) Mad- 
vig supplicio dandos, Bentley autem alteram uiam ingressus 
exturbandumque proposuerunt. In structura uariata nullam esse 
offensionem equidem contendo 4 . 

11. Gerundium et infinitiuus 5 . 

Ex eodem adiectiuo pendent 28, 1, 7 (449, 22) eliciendi ani- 



1 Exempla Hassenstein p. 8 sq. Liesenberg III p. 1 sq. Schickinger p. 
16 collegerunt. Addo: 14, 2, 20 (8, 7) auia montium . . . celsorum 22, 8, 46 (271, 
2) dulcior aequorum (V aequoribus BGr) ceteris 31, 2, 15 (560, 13) longa petiere 
terrarum i. q. terras longinquas 29, 6, 16 (522, 12) per siluarum . . . occulta 
26,7,1 (405,5) ad pacatiora iam uitae discesserant 24,4,8 (342,3) ulteriora peti- 
turi terrarum. 

2 Tac. Agr. 25 siluarum ac montium profunda. 

3 Plin. nat. 19, 95 radices crescere hieme, uerno autem . . . minui: Muller 
p. 61. 

. 4 Exempla Liuiana Drakenborch ad 24, 39, 1 (ed. Lugd. Bat. 1740 T. III 

p. 907) et Weissenborn-Muller ad 31, 26, 6 subeundo muros et comminanda oppug- 
natione collegerunt. Quod ad Plinium maiorem attinet, conferas Muller p. 62. 

6 Similiter Ter. Phorm. 885 sq. summa eludendi occasiost mihi nunc senes 
et Phaedriae curam adimere argentariam (cf. Ausgewahlte Komodien des P. Te- 
rentius Afer. . . . erkl. von K. Dziatzko. Band I. Phormio. 4. Aufi. von E . 
Hauler. Leipzig 1913 adn. ad uersum 886) Colum. (Kottmann p. 51). 



120 Harald Hagendahl 

mulas noxias et praesagia sollicitare laruarum perquam gnarum 1 . 
At 16,9,2 (83,20) fallendi perstringendique gnaros. 

12. Participium praesentis et ablatiuus gerundii 2 . 

16, 12, 38 (97, 19) pondere armorum oppressi, dilapsi qua quis- 
que poterat, peditesque calcando cuncta turbassent 17, 12, 3 (124, 
24) per spatia discurrunt amplissima, sequentes alios uel ipsi terga 
uertentes, insidendo uelocibus equis et morigeris traheniesque sin- 
gidos, interdum et binos 21, 16, 8 (247, 19) si adfectatae dominatio- 
nis amplam quandam falsam reperisset aut leuem, hanc sine fine 
scrutando fasque eodem loco ducens et nefas Caligulae . . . inmani- 
tatem facile superabat 22, 15, 19 (287, 17) trochilus auicula breuis 
dum escarum minutias captat, circa cubantem feram (sc. croco- 
dilum) uolitans blande genasque eius inritatius titillando, peruenit 
ad usque ipsam uiciniam gutturis 3 24,6,7 (351,3) scutis . . . 
proni firmius adhaerentes eaque licet inperite regendo per uoragi- 
nosum amnem uelocitatem comitati sunt nauium 30, 4, 14 (538, 
6) discurrunt (sc. aduocati) mimiambos . . . commentantes, fores 
diuitum deterendo, cenarum ciborumque aucupantes delicias ex- 
quisitas 31, 5, 8 (568, 12) turmae praedatoriae concursabant pi- 
lando uillas et incendendo uastisque cladibus quicquid inueniri 
poterat permiscentes 31, 9, 3 (578, 12) repedando enim congrega- 
tosque in cuneos sensim progrediens 31, 15, 13 (597, 19) non nulli 
scalas (Em x A scalis V) uehendo ascensumque in muros (E Vale- 
sius innumeros Y) . . . parantes . . . obruebantur. 

Satis elucet ablatiuum gerundii et participium praesentis 
nullo fere discrimine his locis usurpari. Eadem inconcinnitas 



1 Infinitiuus adiectiuo admodum raro ab Ammiano aptatur; cf. Kallen- 
berg p. 41 sq. De genetiuo adiectiuis accommodato supra p. 56 sq. adn. 1 
disputaui. 

2 De ablatiuo gerundii ita adhibito, ut participii praesentis locum teneat, 
conferas Schmalz p. 447 sq. Kuhner-Stegmann II: 1 p. 752 sq. Hoppe p. 56 
sq., in primis Lofstedt, Per. Aeth. p. 159 sq. — De usu Ammianeo copiose 
egit Hassenstein p. 47 sq. 

3 De eadem re narrat Sol. 32, 25 strophilos auis paruula est: ea reduuias 
escarum dum adfectat, os beluae huiusce paulatim scalpit et sensim scalpurrigine 
blandiente aditum sibi in usque fauces facit. A uerbis Solini Ammianus cum in 
aliis tum in eo discedit, quod cum Plin. nat. 8, 90, e quo Solinus haec hausit, 
auem trochilum uocat. 



Cap. IV. Do uariationo sormonis 121 

iam apud Vitruuium (Lofstedt 1. 1.) Curtium Tacitum 1 reperitur 
neque apud posteriores obsolescit 2 . 

13. Participium et aduerbium. 
21, 12, 5 (234, 22) partes accensae in clades mutuas ferocientes 
magis quam consultius . . . ferebantur. 

14. Tempora. 

Ammianum in usn temporum ita esse confusum et liberum, 
ut haud paruam difficultatem legenti afferat, non ignorat, qui- 
cumque libros eius uel leuiter attigit. Quam in rem H. Ehris- 
mann dissertatione, quae "de temporum et modorum usu Ammia- 
neo" inscribitur, inquisiuit, sed tantum abest, ut omnibus numeris 
explicatam excussamque reliquerit, ut totam rursus aggrediendam 
existimem 3 . Nam illo tempore, quo hunc librum conscripsit, 
nondum uiri docti perspexerant prosae orationis scriptores cursu 
oratorio quasi quodam uinculo non multo sequius ac poetas metro 
esse adstrictos. Nunc autem quis est, quin uideat necessitatem 
siue commoditatem rhytmicam ad orationem conformandam per- 
multum ualuisse? Atque aut egregie fallor aut ea confusio, quae 
in Ammiani usu temporum conspicitur, magna atque haud scio 
an maxima e parte clausula effecta est. Quod ut exemplis 
demonstrarem, operam dedi, ut eos locos colligerem, quibus in 
eodem uerborum ambitu perfectum et plusquamperfectum ita se 
exciperent, ut nullum aut leue sensus discrimen interesse uide- 
retur 4 . Hoc autem pro perfecto cursus causa his locis positum 
esse contenderim: 

16, 5, 12 (77, 7) aditus (Wm 4 Valesius auditus V) a paren- 
tibus uirginis raptae, eum qui uiolarat conuictum relegari decre- 

1 In historiis et annalibus; cf. Kucera p. 11 sq., qui falsum esse demon- 
strauit, id quod Draeger p. 93 sq. (eumque secutus Schmalz p. 679) docet 
Tacitum huius generis inconcinnitatem in extremis libris annalium primum 
admisisse. 

2 Filastr. 66, 2 (34, 5 M.) nomine tenus similem (sc. deo dei filium) autem 
dicens et non de ipsius patris diuina credendo substantia heresim periculosam in- 
currit Ennod. epist. 1, 24, 1 (35, 14 H.) uiperinis oculis illud quod alter delinquit 
insjpiciens, tuas culpas nidla falce resecando. 

3 Cf. etiam Petschenig, Bursians Jahresb. 72 (1892) p. 8 sq. 

4 In plerisque exemplis plusquamperfecti pro perfecto positi, quae Ehris- 
mann p. 12 sqq. et Lofstedt, Eranos 9 (1909) p. 9 sq. congesserunt, uis clau- 
sulae manifesta est. 



122 Harald Hagendahl 

uity hisque indigna pati querentibus, quod non sit morte multatus, 
responderat hactenus (*^,~,~~~) 19, 2, 14(160, 15) tandem- 
que nox finem caedibus fecit, et satias aerumnarum indutias parti- 
bus dederat longiores (£^^, ^^*~) 20,4,4 (189,20) conti- 
cuit hisque adquieuerat Iulianus (i ^ ^, ^ ^ £ ~) 21, 4, 2 (221, 
14) Filagrium . . . ad eas miserat partes (£^^, £^) . . . eig^e 
. . . signatam quoque chartulam tradidit 21, 12, 16 (237, 17) tur- 
batis consuluit rebus, moxque Agilonem magistrum peditum ea 
tcmpestate probe cognitum miserat (~^^, *~~) 28,2,6 (461, 
12) transiit cum notario dux (ut iussum est) statim, fodereque 
per militem quem duxit fundamenta exorsus Hermogenen susce- 
perat successorem (£ ^, -^, ^^£~), eodemque puncto quidam opti- 
mates Alamanni uenere 29,5,20 (511,10) omnes contrusit ad 
infimum militiae gradum f eosque . . . Tigauias uenire iusserat 
cum tribunis (* ~ ^, ^, ^ * ~) 31, 12, 15 (588, 21) Richomeres se 
sponte obtulit propria, ireque (Valesius ire qui Y) promiserat 
libens (* ~ ~, * ~). 

Uno loco tempora sine ulla necessitate rhytmica commutantur 
27, 12, 5 (445, 3) Cylaci spadoni et Arrabanni . . . commisit Ar- 
meniam . . . isdemque mandarat. 

Satis uideor demonstrauisse rationem clausularum utique 
habendam esse, si quis temporum usum Ammianeum explorare 
uoluerit. Sed quoniam et longum esse uideo in hanc rem totam 
inquirere neque, nisi hoc factum erit, de uariatione temporum 
iudicare licebit, hic erit consistendum. 

15. Modi 1 . 
Persaepe in uno eodemque uerborum ambitu modi commu- 
tantur, ita ut eidem coniunctioni siue pronomini et indicatiuus et 
coniunctiuus subiciantur. De qua re Ehrismann exemplis non paucis 



1 Uberrime de hac uariatione egit W. A. Baehrens, Philol. Suppl. XII 
(1912) p. 516 — 523, compluribus locis auctorum maxime posteriorum scripturam 
codicum contra editorum libidinem summo iure defendens. Cf. praeterea Kboll, 
Rhein. Mus. 69 (1914) p. 106 sqq. Schmalz p. 516. 679 Anm. 1 Mayen p. 53 
sq. Lorenz ad Plauti Most. 969 Madvig ad Cic. fin. 2, 19, 61 Uhlmann p. 74 
76. 78. 82 Kottmann p. 50 sq. Leky p. 45 Koziol p. 235 sq. Thornell 
Tert. II p. 12 sqq. Spindler p. 53 Lofstedt, Arnob. p. 48 sqq. Bonnet p. 
676. 688 sq. A. Engelbrecht, Die consolatio des Boethius. Sitz. Ber. der Wiener 
Akad. 144 (1901) p. 29 sq. 



Cap. IV. Do aariatione sormonis 198 

collectis 1 : "Manifestum ost" inquit "Aiumianum in hoc us-u cupidi- 
tati uariandi indulsisse. Tamen certos Eines admittit et nnrmam 
quandam in summa licentia obseruat, noque in omnibus Bententiamm 
generibus modos uariat. Plerumque obuiam fit haec modorum con- 
fusio in iis sententiis, quae e coniunctionibus modo coniunctiuum 
modo indicatiuum regentibus pendent: in primis cum et quod; 
praeterea nonnullae sententiae relatiuae et paucae sententiae alius 
generis uariant". Ab hoc uiro docto ea exempla, de quibus sum 
disputaturus, omissa sunt. 

Hoc usu minus perspecto priores editores contra codicum 
auctoritatem aequalitatem quandam instituere studentes Ammiani 
uerba ni fallor haud raro foede uexabant. Quorum nouissimus 
Clark hac quoque in re ut ceteroquin fidem codicis V plerum- 
que sequitur. Itaque cum codice scribit 27, 10, 12 (442, 10) cum 
(at in apparatu dum proponit) ad rupium obiecta 2 uenissent 
trudentibusque Alamannis (trudentes Alamannos Petschenig) euadere 
ad celsiora conantur, aduenit omne pondus armorum. Ceteri omnes 
editores Gelenio duce conarentur substituunt. Lectio autem co- 
dicis Fuldensis cum aliis locis, quibus Ammianus coniunctioni 
ciun uarios modos subiecit 3 , tum alio adiumento ualidissimo de- 
fenditur. Sola enim numerum apte cadentem (— ~ -V —. v) facit, 
quae res quanti fuerit momenti, in iis quoque, quae sequentur, 
apparebit 4 : 

16, 5, 9 (76, 23) diebus uero quae ornate dixerit et facete, 
quaeue in apparatu uel in ipsis egerit congressionibus proeliorum, 
aut in re ciuili magnanimitate correxit et libertate, suo quaeque 



1 p. 43 sqq. Mira quadam neglegentia Ehrismann exemplum uariationis 
modorum exhibet 24, 7, 5 (354, 5) cum metuens si(bi) quisque mussaret monstraret- 
que perspicua ueritas, quod . . . ad aquas redire non poterit miles, tortique perfu- 
gae aperte faterentur se fefellisse, concursufm] maximo extingui iussae (BG iussi V) 
sunt flammae, cum uel modice intento lectori appareat uerbum faterentur a con- 
iunctione cum pendere. Tum alius locus 17, 5, 13 (115, 10) auferendus est, qui 
ab Heraeo in aliam formam mutatus est uerbis codicis V restitutis. Denique 
notandum est tribus locis 14, 10, 1 sq. 25, 3, 15. 25, 3, 19 modum in sententiis 
non inter se iunctis, sed a diuersis sententiis primariis pendentibus uariari. 

2 Cf. Sol. 32, 7 inter obiecta rupium. 

3 Ehrismann 1. 1. 

4 Numero oratorio in auxilium uocato Baehrens et Lofstedt comprobaue- 
ruut uariationem modorum, quae apud alios scriptores conspicua est, integram 
esse relinquendam. 



124 Harald Hagendahl 

loco singula demonstrabuntur. — Sic V, Harmon p. 169 adn. 2 

Clark. Ceteri editores hunc quoque locum ad leges seueras 

syntacticas uarie correxerunt, uelut Llndenbrog dixit . . . egit, 

Accursius Eyssenhardt Gardthausen correxerit, Valesius et 

Wagner parum constanter dixerit . . . egit . . . correxit scribunt. 

Sed in his ineptiis diutius uersari operae pretium non est. Ap- 

paret enim Ammianum modos ideo mutasse, quod oratio nume- 

?~t~ ~ x ^ x ~ 

rose cadere aliter non poterat: dixerit et facete, correxit et liber- 
x _ 
tate 1 . 

15, 2, 9 (41, 2) nec defuere deinceps ex his emergentia casibus, 

quae diceres (Heraeus dispice V alii aliter) secundis auibus (bG auri- 

b us V) contigisse, dum (G tum Y)punirentur (componerentur Traube 

2 x 

Clark in app.) ex iure uel tamquam inrita diffluebant et uana. 

17, 12, 11 (126, 13) qui licet elati gaudio salutis indultae con- 

dicionum sarcina conpensare inimice facta pollicebantur seque 

(Em 2 AG sed quae V) cum facultatibus . . . Romanae potentiae 

libenter offerrent, praeualuit tamen aequitati iuncta benignitas 

iussique obtinere sedes inpauidi nostros reddidere captiuos. — 

offerrent V Valesius Wagner Eyssenhardt Clark 2 , offerebant 

uulgo. Modorum uariatio, quae clausula commendatur, cum Ammi- 

ani consuetudine dicendi optime quadrat. Nam in sententiis 

concessiuis a particula licet incipientibus "eam legem obseruat, 

ut praeter duos locos coniunctiuum in protasi ponat, si in apo- 

dosi praesens uel futurum exstat; sed tempus praeteritum modo 

indicatiuus modo coniunctiuus sequitur" (Ehrismann p. 62 sq.). 

26, 10, 10 (416, 18) ubi uero consiliis impiis iura quidem 

praetenduntur et leges, et Catonianae uel Cassianae sententiae 

~ „ ~ . x ~ 
fuco residerint iudices, agatur autem quod agitur ad uolunta- 

tem praetumidae potestatis, et ex eius libidine incidentium uitae 

necisque momenta pensantur, ibi capitalis uertitur pernicies et 

abrupta. — resident . . . agitur Gelenio duce omnes fere edi- 

tores ante Clark, qui leuissimam correcturam Heraei residerint 

pro residerendi V recepit, quae etiam clausula uera probatur. 

1 In libertate i. q. liberalitate (liber(cdi)tate Gardthausen) nullam esse offen- 
sionem Lofstedt, Beitr. p. 70 sqq. ostendit. Of. etiam W. A. Baehkens, Glotta V 
(1914) p. 95 sq. 

2 Apud quem tamen mendo typothetae ut opinor post offerrent grauius 
distinguitur. 



Cap. IV. De uariationo sormonis 125 

28, 2, 12 (463, 5) et quamlibct (EG tamlibet V) coniurati (Lin- 

denbrog coniuratus V) multorum opes adtriuerint (pcs)troque x 

x 
conccpti furoris cxagitati s(t)r(ag)cs edidere (Valesius exagitatis 

x ^ 

r (lac. 2 litt.) ese dederc V) luctificas 2 , . . . id unum sufficiet 
eorum cxitiale poni commcntum. — attriuerint Lindenbrog pro 
adtribucrint V. attribuercntur tamen G. Plane aliter Ehrismann 
p. 64 hunc locum restituere uult. 

Tantum tamen abest, ut omnia exempla ad hanc necessi- 
tatem reuocari possint, ut Ammianus ratione clausularum non 
habita in plerisque studio uariandi indulserit. Ea est condicio 
plurimorum, quae ab Ehrismanno collecta sunt. Accedunt haec: 

20, 11, 12 (209, 14) dum (Em 4 BG diu V) instrueretur aries 
uetustus et dissolutus, ut facile ueheretur, omni arte omnique ui- 
rium nisu, et oppugnatorum (Valesius -urum V propugnatorum 
G) uineae (Heraeus ueniet V ui et G moenia Petschenig) firmitu- 
dine summa defensabatur (E Valesius -bantur YG), tormenta 
nihilo minus . . . ex utraque parte plurimos consumebant. Sic Clark. 
Sed haud scio, an lectio Gelenii ui et firmitudine praeferenda 
sit, e qua ueniet in Y per dittographiam oriri potuerit. 

22,8,46 (271,1) omnis . . . Pontus et nebulosus est et dulcior 
aequorum ceteris et uadosus, quod et concrescat (V concrescit G) 
aer ex umorum spiramine saepe densetus (Y -atus G) et inruen- 
tium undarum magnitudine temperatur et consurgit in breuia 
dorsuosa 3 . 

25,7,4 (376,19) cum neque pontes conpaginari paterentur 
undae torrentes, et absumptis omnibus quae poterant mandi . . . 
furebat inedia iraque percitus miles ... 5. erat tamen pro nobis 
aeternum dei caelestis numen^. 

21, 12, 18 (447, 19) his percitus Sapor pati se exclamans in- 
digna, quod con(tra) (EAG) foederum textum iuuarentur Armenii 
et euanuit legatio . . . quodque . . . diuidi placuit Hiberiae 
regnum, . . . auxilia conquirebat. Sic Y, euanuerit AG Linden- 

BROG VALESIUS. 

29, 2, 12 (498, 20) non reputante alta nimium potestate, quod 



1 Vide p. 72. 

2 Vide p. 59 sq. 

3 Sol. 27, 3 in breuia residit dorsuosa. 

4 Cf. p. 42. 



126 Harald Hagendahl 

recte institutis ne cum inimicorum quidem incommodis in delicta 
conuenit ruere uoluntaria nihilque sit tam (deforme) quam . . . 

Quoniam igitur constafc Ammianum hanc uariationem uehe- 
menter appetiuisse, haud scio an duobus locis restituenda sit, 
quibus Clark fidem codicis Y non tanti, quanti meo quidem 
iudicio par erat, fecit: 

31,15,4 (595,15) et quia militum calonumque numerus mag- 
nus ciuitatem cum iumentis introire prohibitus adfixus parietibus 
moenium aedibusque continuis pro loci humilitate fortiter decer- 
nebat superaretque rabies inminentium ad usque horam diei 
nonam, subito pedites nostri trecenti . . . desciuerunt ad barbaros. 
Sic Y. superaratque, quod in E solo legitur, editores inde ab 
Accursio uulgo substituunt. 

21, 7, 2 (227, 20) per mare (sc. in Africam) notarium misit 
Gaudentium, quem exploratorem actuum Iuliani per Gallias ali- 
quamdiu fuisse praestrinximus. 3. hunc enim obsequio celeri cuncta 
consideratione gemina efficere posse sperabat, quod aduersam partem 
metueret offensam et properabat, nanctus hanc oportunitatem, 
commendari Constantio, quem credebat procul dubio fore uictorem. 
Sic Y Lindenbrog Yalesius Wagner Eyssenhardt. Si uero in 
eo offenderis, quod alterum uerbum melius ad. tempus futurum 
referendum esse uidetur, Kiessling satis leui correctura properabit 
proposuit Gardthauseno et Ehrismanno (p. 29 adn. 44) adsentienti- 
bus. Neque aliter res se habet 14, 11, 11 (33, 2) qui eum adulabili 
sermone per(iur)iis (Clark periis Y) admixto solus omnium pro- 
ficisci pellexit, uultu adsimulato saepius replicando, quod flagranti- 
bus uotis eum uidere frater cuperet patruelis . . . participemque 
eum suae maiestatis adsciscet, quem locum Ehrismann p. 45 
Clarkio astipulante optime emendauit, adsciscet pro adsciso et Y 
(adscitum ut G adscisce(re)t C. F. W. Muller Gardthausen) sub- 
stituendo. Futurum ut hoc loco imperfecto coniunctiui, ita prae- 
senti coniunctiui subiungitur 30, 2, 4 (529, 15) ire propere iussit 
in Persas, responsum absolutum . . . perferentes : quod rex iustus 
. . . sceleste concupiscat Armeniam . . . et ni Sauromaci praesidia 
. . . inpraepedita reuerterint, inuitus ea complebit (G compleuit 
Y), quae sponte sua facere supersedit. Quae cum ita sint, addu- 
cor, ut credam Ammianum loco illo properabit scripsisse. Sed 
utcumque est, Clarkium coniecturam Bentleh properaret recipi- 
entem a uero aberrauisse puto. 



Cap. IV. Do uariationo sormonis 127 

16. Personaliter et impersonaliter dicta. 
•25,7,3 (376,10) quae super onmia hrbetarunt eius anxiam 
meniem ano parique nafatu quingenti uiri transgressi tumidum 
fiumen incolumes custodibusque confossis reliquos consortes suos ad 
similem fiduciam concitasse. Post hcbetarunt uiri transgrcssi per- 
sonaliter dictum infinitiuus additur, quasi uerbum impersonaliter 
positum praecederet. In qua uariatione satis dura offensus Ge- 
lenius suo ingenio ut mihi uidetur confisus concitantes pro conci- 
tasse scripsit, Novak autem delati post concitasse excidisse suspi- 
catus est. Sed frustra fidem codicis optimi spreuerunt. Nam inae- 
qualitatis haud minus audax alterum exemplum habemus 
25, 9, 9 (383, 24) numquam enim ab urbis ortu inueniri potest anna- 
libus replicatis (ut arbitror) terrarum pars ulla nostrarum ab im- 
peratore uel consule hosti concessa, set ne ob recepta quidem quae 
direpta sunt, uerum ob amplificata regna triumphalis glorias fuisse 
delatas 1 . Sic V, nisi quod praebet concessas et, in E et a Ya- 
lesio correctum. Gelentus autem cum editionem Castelli Bono- 
niensem (B) secutus partes ullas . . . concessas exhiberet, quin 
inepto aequalitatis studio Ammiani uerba ipsius improbauerit, 
non dubito. Clarkium igitur, cum uerba tradita integra reli- 
quit, prudenter egisse iudico. 

17. Nominatiuus siue accusatiuus adiectiui 
et infinitiuus. 
27, 11, 2 (443, 15) ut uideretur, cum sibi fideret, de coturno 
strepere tragico et, ubi paueret, omni humilior socco. 31, 12, 15 
(588, 22) pulchrum hoc quoque facinus et uiro conuenire existimans 
forti. 

18. Gerundiuum et enuntiatum finale 2 . 
Triplex est uariatio 21, 12, 8 (235, 13) quia nec arietibus ad- 
mouendis nec ad intentandas machinas uel ut possint forari cuni- 
culi inueniebatur (locus us)quam habilis. 

19. Participium et enuntiatum secundarium. 
Participio futuri in altero membro enuntiatum finale respon- 
det: 16, 11, 13 (90, 19) Iulianus non leuaturus incommoda Galli- 

1 Argumenta rerum gestarum, quae § 9 sq. indignationis commouendae 
iCausa narrationi inseruntur, e Val. Max. 2, 8, 4 sq. sumpta sunt; uide supra p. 88. 

2 Cf. Weissenborn-Mullek ad Liu. 21, 18. 1 Draeger, Tac. p. 94 Kucera p. 21. 



128 Harald Hagendahl 

arum electus est, sed ut possit per bella deleri saeuissima 17, 13, 
5 (129, 3) ad citeriorem uenere (EAG uenire V) fluminis ripam, 
ut exitus docuit, non iussa facturi, sed ne uiderentur militis prae- 
sentiam formidasse 21, 13, 3 (240, 14) properare coegit, non ut 
lacesserent Persas in proelia, sed praetenturis iuncturos citeriores 
Tigridis ripas et speculaturos 28, 6, 7 (482 ; 9) creauere legatos, 
Victoriarum aurea simulacra Valentiniano . . . oblaturos utque . . . 
docerent. 

Enuntiato secundario participium praesentis siue perfecti 
aequatur 1 : 14, 11,15 (33,23) emensis . . . longis interuallis et 
planis, cum Hadrianopolim introisset, . . . fessasque labore diebus 
duodecim recreans uires, conperit (recreans pro recrearet, qua re 
minus perspecta Haupt -que delendum censuit) 22, 15, 13 (286, 
11) abunde . . . luxurians (sc. Nilus) ita est noxius, ut infructu- 
osus, si uenerit parcior 2 25, 6, 1 (373, 20) pronuntiatum est eum 
omnia perditurum, si intra uallum remansisset (ut cogitabat); su- 
periorem uero fore profectum 25, 6, 11 (375, 6) progredientes nos 
sequebantur (sc. Persae) . . .; cum staremus ut pugnaturi, gradum 
sensim referentes moris diuturnis excruciabant. 

Ablatiuum absolutum et enuntiatum secundarium coniuncta 
siue sibi opposita uidemus 24, 8, 2 (355, 7) resistebat intentius 
princeps, multis cum eo id nequaquam fieri posse monstrantibus, 
per effusam planitiem pabulo absumpto et frugibus uicorumque 
reliquiis exustorum inopia squalentibus ultima: quodque liquentibus 
iam brumae pruinis omne inmaduerat solum. Apparet uariationem 
ideo effectam esse, ne ablatiui cumularentur 25, 6, 13 (375, 18) 
Oalli amnem primi omnium penetrarent, ut his magnitudine fluen- 
torum abreptis, residuorum pertinacia frangeretur, aut si id perfe-' 
cissent inno(cui), transitus fidentior temptaretur. 

20. Accusatiuus cum infinitiuo et enuntiatum a 
particula quod incipiens. 

Ut apud alios serioris aeui auctores ita apud Ammianum 
particula quod pro accusatiuo cum infinitiuo post uerba sentiendi 



1 Huiusmodi exempla satis audacia e Plin. maiore Muller p. 64 sq 
profert. 

2 Sol. 32, 14 hoc etiam addunt pariter eum nocere, siue abundantius exaestuet 
siue parcius. 



Cap. IV. Do uariatione sermonia 199 

et declarandi posita multum oiget 1 . CJtraque structura unum 
idemque uerbum semel sequitur 18, (>, H> (147, 25) pandit rerum 
integram fidem docetque, quod . . . ad Persas abierat profugus, 

exindeque . . . speculatorcm se missum ad nostra saepc ueros nun- 
tios rcpotlasse. at nunc se a Tamsaporc et Nohodare optimatU>us 
missum . . . ad eos rcdire, quae didicerat, perlaturum*. Ceteris 
locis, quae uariatae structurae testimonia Ekrismann :} congessit, 
paulo aliter res se habet, id quod Reiterum 4 iam exposuisse 
moneo. Nam aut altera ex altero uerbo pendet, uelut 25,3, 15 
(365, 3) contemplans . . . laetandum esse potius quam dolendum, 
illud quoque aduertens, quod . . . persoluerunt, aut altera ex altera 
apta est, ne infinitiui cumulentur, uelut 28, 6, 19 (484, 9) se quq- 
que mox referre firmauit (sc. E-omanus), quod . . . donatiuum 
militis omne in quaestus auerterit proprios (sc. Palladius). 

21. Coniunctiones in sententiis secundariis. 
27,11,2 (443,14) erat tamen interdum timidus ad audaces, 
contra timidos celsior, ut uideretur, cum sibi fideret, de coturno 
strepere tragico, et ubi paueret, omni humiliof socco. Quo loco, 
quem aliquotiens iam adhibui, solito putidius et ineptius studium 
inconcinnitatis elucet 5 . Cum et si coniunctiones altera alteram 
haud raro excipiunt, cuius uariationis exempla Ehrismann p. 55 
nonnulla congessit. Praeterea haec animaduerti: 14,11,14 (33, 
19) uenere tamen aliqui iussu imperatoris administrationum specie 
diuersarum eundem . . . custodituri; inter quos Leontius erat, 
postea urbi praefectus, ut quaestor, et Lucillianus quasi^diymcsti- 
corum comes 21,5,6 (224,1) sequimini uiam consilii mei salu- 
tarem (ut puto), cum integritas rerum intentioni nostrae uoluntati- 
que respondeat, et dum maioribus uacant praesidiisaregiones 
lllyricae, . . . Daciarum interim fines extimos occupemus. 



1 Cf. Kallenberg p. 9 sqq. Ehrismann p. 66 sqq. A. Eeiter, De Ammiani 
Marcellini usu orationis obliquae. Diss. Wirceburgens. (Ambergae) 1887 p. 39 
— 51. Mayen autem in dissertatione uberrimis copiis instructa, etsi horum 
opera iam publici iuris facta erant, Ammianum non respexit. — LofStedt, Per. 
Aeth. p. 116 sqq. 

2 Talis uariationis haec exempla apud Mayen inueni: Tac. ann .14, 6 (p. 
16) Sidon. carm. 15,51 sqq. (p. 25) Alc. Auit. carm. 4,105 sqq. (p, 26) Ven. 
Fort. Mart. 2, 230 sqq. (p. 27). 

3 p. 67. 4 p. 46 sq. 
6 Vide p. 117. 127. 137. 

9 — 24391 Harald Hagendahl 



130 Harald Hagendahl 

22. Nomina gentium et terrarum 1 . 



& 



17,7,13 (118,20) in Asia Delos emersit . . . et Eleusin in 
Boeotia et apud Tijrrenos Vulcanus 23, 3, 1 (299, 17) duae dueentes 
Persidem uiae regiae distinguntur^ laeua per Adiabenam et Tigri- 
dem, dextra per Assyrios et Eufraten. Florum hoc loco ex- 
scripsit 2 : 

23, 5, 20 (309, 1) Fidenas . . . Flor. epit. 1, 12, 4 Falisci 

Ttoma subuertit et Faliscos ita sponte se dediderunt, crematae 
oppressit et Veios et (V ut EBGr) suo igne Fidenae, direpti fundi- 
suadere nobis laborat (-et bG) tus deletique Veientes . . . 11. hoc 
monumentorum ueterum fides, ut tunc Vei fuere. nunc fuisse quis 
has ciuitates aliquando ualuisse meminit? quae reliquiae? quod 
credamus. uestigium? laborat annalium fi- 

des, ut Veios fuisse credamus. 

23, 6, 14, (312, 14) sunt autem in omni Perside hae regiones 
maximae . . . Assyria Susiana Media Persis Parthia Carmania 
maior Hyrcania Margiana Bactriani Sogdiani Sacae Scythia (infra 
Imaum et) (om. V add. Gtardthausen) ultra eundem montem Serica 
Aria Paropanisadae Drangiana Arachosia et Cedrosia 25, 4, 24 
(371,12) cuncta petebantur a Persis ad usque Bithynos et litora 
Propontidis. 25. at in Galliis ... 25, 10, 12 (386, 21) Bithyniam 
distinguit et Galatas (c. c. £~, ^, * ~rJ) 27, 9, 6 (438,11) Pam- 
fyliam adflictabant et Cilicas (c. c. £ ~, ~, £ ~~) 27,12,17 (447, 
17) Sauromaces Armeniis finitima retineret et Lazis, Aspacures 
Albaniae Persisque contigua 31, 2, 21 (561, 21) ad usque . . . Ar- 
menios discurrentes et Mediam. 

23. Gradus comparationis. 

Persaepe Ammianus gradum positiuum cum superlatiuo siue 

comparatiuo coniungit, qui usus, quod nemo ignorat, cum apud 

prisci et optimi temporis auctores nonnumquam apparet, tum in 

infima Latinitate latissime patet 3 . Qua de re Kroll: "Die Yor- 

1 MlJLLER p. 65. 

2 FlNKE p. 30 sq. 

8 Schmalz p. 616 Kuhner-Stegmann II: 2 p. 476 Anm. 20. 478 sq. Anm. 23 
Wolfplin, Comp. p. 54 sqq. (in primis p. 61. 66 sq.) Sittl p. 101 sqq. W. A. 
Baehrens, G-lotta V (1914) p. 92 sqq. Salonius p. 195 sqq. (a quo alii libri 
laudantur) Kottmann p. 52 Geisau p. 29 sq. Watson p. 216 Spindler p. 54. 
Multa praeterea in indicibus CSEL adiectis inueniuntur. — Eadem inconcin- 
nitas in lingua Graeca conspicua est; cf. Kuhner-Gert II: 1 p. 24 adn. 2. 



Cap. IV. Do uariatione sormonis 181 

liebe fiir die Verbindung von Positiv und Superlativ ist bedingt 
erstens durch die Abnutzung der Steigerungsgrade, die vnlgftr 
aber nicht spezifisch afrikanisch ist, und aus der Vorliebe fiir 
barocke Inconcinnitat, welche bei den Afrikanorn besonders lior- 
vortritt, aber nicht vulgar ist 1 ". Quod ut ex parte uere dictum 
esse concedo, ita non mediocriter supplendum esse uidetur. Nam 
quod gradus positiuus et superlatiuus inter se iuncti iam apud 
Plautum et Ciceronem leguntur, neque illud neque hoc uerum 
esse contendo. Alia uia W. A. Baehkens ingressus hanc uaria- 
tionem ita explicat, ut in adiectiuo gradu positiuo posito uim 
quandam maiorem et fere eandem ac superlatiui inesse credat, 
ita ut inaequalitas quaedam uideatur, re uera non sit 2 . Tertia 
restat sententia, ab A. H. Salonio prolata. Atque praeclare uidit 
in plerisque exemplis superlatiuum in altero membro positiuum 
in priore usurpatum sequi, qua de re 3 : "Immerhin scheint es 
mir" inquit "... ausser allem Zweifel zu sein, dass der Super- 
lativ in solchen Yerbindungen . . . nicht gleichbedeutend mit 
einem Positiv ist, sondern eine steigernde Kraft hat. Am deut- 
lichsten tritt diese steigernde Bedeutung hervor, wenn einem 
Positiv der Superlativ desselben Adjektivs folgt, wie z. B. 
bone et optime magister, uale (Fronto, S. 39,11 N.)" 4 . Huic 
uiro docto in eo assentior, quod ne apud posteriores quidem 
uim maiorem superlatiui gradus ita euanuisse credo, ut inter 
utrumque gradum nullum fere sensus discrimen intercederet, 
neque dubito, quin fieri potuerit, ut superlatiuus, quo uis adiec- 
tiui augeretur, positiuo adderetur, etsi iudicio incerto plerumque 
ferimur. Sed uereor, ne hoc genus ab illo, quo positiuus super- 
latiuum sequitur, Salonius nimis grauiter distinxerit. Nam si 
ea exempla examinauerimus, quibus Ammianus duo adiectiua 



1 Rhein. Mus. 52 (1897) p. 587. Opinionem eorum, qui huius generis 
inconcinnitatem ficticiae illi Africitati attribuebant, commemorare non opus est. 

8 Cf. etiam Wolfflin, Comp. p. 54 sq. 

3 p. 196. 

* Eodem modo Lofstedt, id quod Salonius non commemorat, iam pridem 
hanc ac tales uerborum iuncturas interpretatus est: Glotta IV p. 260 Arnob. 
p. 65 sq. Dicit enim (p. 66): "naturlich liegt in einer Verbindung wie bonus 
et optimus ursprunglich eine wirkliche Steigerung vor, allmahlich verfliichtigt 
sich aber das G-efuhl fur den eigentlichen Charakter des Superlativs, und das 
Ganze wird mit der Zeit ein ziemlich reiner Pleonasmus". Cf. etiam id. Tert. 
III p. 71 sq. 



132 Harald Hagendahl 

eiusdem fere significationis diuerso gradu coniunxit, illud quidem 
apparebit superlatiuum in plerisque ultimum locum tenere: 14, 6, 
8 (13, 22) exigua haec spementem et minima 17, 9, 4 (120, 26) dura 
et perpessu asperrima (cursus causa 2 ^, ~ * ~ ^) 20, 4, 16 (192, 
9) capacem rationis et prudentissimum (c. c. £ ~, ~, ~ ^ ~ ~ ~) 29, 
5, 23 (511, 25) Aoc w£ dzVifm uituperant et asperrimum (c. c. * ~ <>, 
^, ~ ~ ,%, ~). Si uero in superlatiuo his locis uim maiorem inesse 
credimus, haud scio an idem sit intellegendum eo loco, quo 
superlatiuus antecedit: 15, 7, 2 (56, 10) causa . . . uilissima fuit et 
leuis (c. c. ~ /v, /x,, ^ ^). Sed haec missa facio. Illud enim ma- 
ioris esse momenti censeo, quod cum ex his locis ipsis licet 
suspicari, tum infra comprobandum erit, manifestam in hac re 
esse uim olausularum 1 . 

a) positiuus et superlatiuus. 

Tanta in hac uariatione constantia est, ut quam rarissime 
duo superlatiui et ii quidem, quorum aut uterque aut alter contra 
normam conformatus est, copulentur. Sunt autem hi loci: 16, 12, 
18 (94,1) summis infimisque adprobantibus. Similiter 19, 9, 2 ; 
(172, 19) 31, 5, 14 (569, 14). — 24, 6, 9 (351, 18) per prima postre- 
maque discurrens 25, 4, 15 (369, 15) liberalitatis eius testimonia 
plurima sunt et uerissima 26, 2, 9 (394, 9) ubi pericula maxima 
sunt et creberrima 27,6,9 (431, 24) pietatis summum primumque 
munus est. Sed in tot libris numquam superlatiuus in -issimws- 
desinens similem sequitur 2 . Atque multum ad hanc rem id. 
ualuisse opinor, ne uoces similiter exeuntes concurrerent, quod^ 
Ammiano displicuisse uidetur 3 . 

Iam uero ea exempla segreganda sunt, quibus positiuo ad-- 
uerbium accedit: 23, 5, 1 (304, 17) munimentum tutissimum et 
fabre politum 4 22, 6, 1 (258, 9) genus hominum controuersum et 



1 Idem in Arnobio Lorenz p. 21 sq. et Lofstedt, Arnob. p. 57 (cf. etiam 
p. 54 sqq.) demonstrauerunt. 

2 Duo superlatiui huiusmodi omnino in eodem uerborum ambitu rarissime 
leguntur, uelut 22, 15, 28 (289, 15) turres ab imo latissimae, in summitates aeu- 
tissimas desinentes. 

3 Vide supra p. 113 et adn. 4. 

4 Cf. 19, 5, 4 (164, 9) fabre politae (scalae) 29, 3, 4 (503, 5) thorace polito 
faberrime Apul. met 2, 4 (27, 21 H.) uuae faberrime politae 4, 32 (100, 7) simu- 
lacrum fabre politum. 



Gap. IV. De uariatione Bermoma i'{.'{ 

adsuetudine perplexius litigandi semper laetissimum maximeque 
(•aeque V) auidum multiplicatum reposeere (quamquam maxime 
potius ad totuiu enuntiatum spectat). Huc alium locum refero, 
quem in hunc moihun restituendum esse censeo: 28,6,66 (824, 
11) Baetae . . . urbibus licct non multis, magnis tamen celebrantur 
et opulentis, inter qaas maxime Asmira et Essedon et Asparata 
et Sera nitidae sunt et notissimae. — Maximac Clark cum aliis 
editoribus. Minoris est momenti, quod V maxime praebet, sed 
hoc et ad sententiam magis quadrare uidetur neque ab Ammiani 
usu loquendi abhorret 1 . 

In positiuo uim quandam maiorem uel in positiuo paulo 
iniirmiorem his locis inesse crediderim. Accedit, quod plerique 
ita sunt comparati, ut alteri adiectiuo aut positiuus aut super- 
latiuus desit: 15, 5, 27 (53, 10) ut spectabilis colebatur et intimus 
15, 11, 5 (66, 5) ad qnorum (Aquitanorum) litora ut proxima pla- 
cidaque merces aduenticiae conuehuntur 20, 3, 5 (187, 9) ne proxima 
quidem et adposita cernere queamus 21, 11, 1 (233, 7) maximis rebus 
et seriis 23, 6, 67 (324, 21) sericum ad usus antehac nobilium, nunc 
etiam infimorum sine ulla cliscretione proficiens (an nobili(pr)um 
legendum est, id quod Clahk, quo cursum prauum £ ^ ^, ~ £ *• *. 
tollat, in Corrigendis proposuit?) 28, 6, 18 (484, 1) potenti et pa- 
latii summatibus proximo 29, 2, 22 (501, 5) ultimi sanguinis et ig- 
noti 29, 5, 2 (507, 19) minima et superflua 30, 8, 9 (550, 12) nullus 
egens repperirctur aut infimus 2 . 

Sed in maxima parte exemplorum uis clausulae perspicua 
est, etsi non nego eas quoque rationes, de quibus supra disputa- 
tum est, nonnihil ualuisse. Nam siue superlatiuus positiuum 
sequitur siue antecedit, nisi gradibus comparationis commutatis 
oratio numerose cadere non potuit. Illius generis haec sunt: 
18, 6, 18 (148, 13) suopte ingenio inritabilis et asperrimus (cursus 
est uelox: £~^, ~, ~2~~; cf. inritabilis et asper cursu prauo 
£~«^, ^ i ^,) 22,15,28 (289,11) multa in illis tractibus pretium 
est operae ac maxima cernere, e quibus . . . (Heraeus, opere maxima 
aeger naequibus Y) 23, 3, 7 (301, 1) munimentum robustum et con- 

1 Aduerbium fortasse ad utrumque adiectiuum spectat. Ammianus autem 
non aspernatus est uim superlatiui aduerbiis, uelut admodum perquam satis, 
augere. Cf. Wolfflin, Comp. p. 47 sqq. 

3 Eadem est uis utriusque gradus 23, 6, 23 (314, 9) splendidissimae uero 
et peruulgatae hae solae sunt tres. 



134 Harald Hagendahl 

mercandi opimitate gratissimum 23, 6, 41 (318, 11) Persis habitatur 
antiqua, minutis frugibus diues et palmite, aquarumque copia iu- 
cundissima 23, 6, 82 (327, 19) nostram consuetudinem rident (Persae), 
quae interdum facundos, iurisque publici peritissimos, post indoc- 
torum conlocat terga 24,5,6 (348,7) celsum castellum offendit et 
munitissimum 26, 6, 8 (401, 22) erat inexorabilis et crudelis, et in- 
trepido corde durissimus (Bentley rudissimus V), nec reddendae 
nec accipiendae rationis umquam capax, inuisior Cleandro . . . et 
onerosior Plautiano 27, 3, 3 (423, 8) ambitioso ponte exultat atque 
firmissimo 1 28,4,3 (466,15) lectus alia et (ad) populi fauorem 
adipiscendum aptissimus, non numquam tamen rigidus 30, 4, 8 
(536, 14) uidere est per eoos omnes tractus uiolent(a) et rapacis- 
sima (cursus uelox) genera hominum (cursus tardus. Clark post 
rapacissima non distinxit). — Superlatiuus antecedit 19, 6, 1 (165, 
11) quem in locum ut capacissimum et munitum (cursus uelox) 
23, 6, 29 (315, 22) pingui fecunditate laetissimi, (et) fluminibus 
fontiumque uenis liquidis locupletes. Atque haud scio an in duo- 
bus structura uariata rhytmo attribuenda sit, quamquam Clark 
in textu rhytmice distinguendo cursum non indicat. Quorum 
alterum dignum est, quod paulo diligentius consideretur. Nam 
quoniam satis constat Ammianum argumenta antiquitatis e Yalerio 
Maximo saepe sumpsisse 2 , non dubito, quin hoc loco ex illo 
pendeat. Age nunc comparemus: 

18, 3, 7 (141,2) ignoranspro- Val. Max. 7,2 ext. 11 Ari- 

fecto ueteris (Cornelissen Schnei- stoteles Callisthenen auditorem 
der uetus V) Aristotelis sapiens suum ad Alexandrum dimittens 
dictum, qui Callisthenen secta- monuit cum eo aut quam ra- 
torem et propinquum suum ad rissime aut quam iucundis- 
regem Alexandrum mittens, ei sime loqueretur. 
saepe mandabat, ut quam ra- 
rissime et iucunde apud ho- 
minem loqueretur. 

1 Haec uerba omittit V, addit Gelenius. Agitur de ponte, quem prae- 
fectus urbis L. Aurelius Auianius Symmachus (a. 364 — 366) condidit ipse et 
magna ciuium laetitia dedicauit. Peropportune accidit, quod titulus eiusdem 
sub ponte San Sisto repertus est. Cf. Mommsen, Ges. Schr. VII p. 389 sqq. 
"Die Echtheit" inquit p. 390 "der . . . nur durch Gelenius aufbehaltenen Worte 
Ammians wird durch diese inschrifbliche Bestatigung tiber jeden Zweifel er- 
hoben". 

2 Vide supra p. 1 adn. 3. 88. 116 adn. 2. 127 adn. 1. 



Cup. IV. Do uariationo sonnonis 186 

Credo autem Ammianum uerba eius aequaliter expressa ideo 
mutasse, ut oratio in membro breuiore aptius caderet (rarissime 
et iucunde £ ~ ^, ~, ~ * ^ cursus uelox). Neque aliter de altero 
iudico: 23,6,86(328,19) de margaritis minima autcm uel magna 
(cursus planus, etsi Clark quidem non distinguit), pro qualitate 
haustuum figurantur 1 . 

Sed nulla ratio rhytmica his locis subiecta est: 20, 4, 15 
(192, 2) post multas felicissimasque uictorias (felicesque uictorias 
eundem cursum praebuisset) 23, 6, 55 (322, 4) natio antehac bel~ 
latrix et potentissima 25, 10, 5 (385, 13) gratissimus amnis et li- 
quidus (uide etiam p. 11). 

Restat, ut nonnullos adiciam, quibus in locis uterque gradus 
suo substantiuo annectitur: 24, 7, 2 (353, 19) quos dispalatos nuper 
densi tramites et latebrae texere notissimae (artissimae Petschenig, 
sed coniectura nil opus est) 25, 4, 7 (368, 6) 27, 5, 8 (429, 19) 31, 
5, 17 (570, 3). Item in sententiis contrariis gradus uariantur 
22, 15, 20 (288, 1) audax tamen crocodilus monstrum fugacibus; 
ubi audacem senserit timidissimum 2 . 

b) positiuus et comparatiuus. 
De immoderato usu comparatiui Hassenstein haec habet: 
"Libentissime Ammianus ad leuandam orationis seueritatem pro 
adiectiuorum et aduerbiorum positiuo utitur comparatiuo, qui 
ob eam rem tam creber est, ut fere sit molestus" 3 . Qua in re 
uim clausulae, cum comparatiuus rhytmo egregie faueat, haud 
obscuram uidemus 4 . Nam ut alia omittam, ubi positiuus et com- 

1 Gell. 22, 16, 86 minima uel magna. — De ratione, quae inter Ammiani 
excursum de margaritis et Plinii ac Solini uerba intercedit, conferas Mommsen, 
Sol. p. XXI sq. Solinus de margarita ita loquitur 53, 25 quantoque magis 
hauserit, tanto magis proficit lapidum magnitudo. 

2 A. G-ercke, Seneca-Studien. JclPh. Suppl. 22 (1896) p. 99 sq., quo 
auctore noster haec narraret, uerbis Senecae Plinii maioris Solini inter se com- 
paratis eruere conatus ad hanc conclusionem peruenit: "Ammianus muss also 
die zugespitzten Gregensatze anderswoher als aus der Chorographie entlehnt 
haben, das heisst, aus Senecas Naturales Quaestiones [4, 2, 15 fugax animal 
audaci, audacissimum timido], die also zu seine ausgebreiteten Lektiire gehorten". 

3 p. 30. Cf. Liesenberg III p. 5 sq. 

4 Quae quantum ualeat, ubi comparatiuo aduerbium additur, uel maxime 
apparet: 14, 6, 12 (14, 19) miraberis numquam antea uisus summatem uirum 
tenuem te sic enixius (Gr desisse nixius V) obseruantem, ut . . . (cursus uelox) 14, 



136 Harald Hagendahl 

paratiuus aut coniunguntur aut in suo quisque membro positi 
sibi respondent, animaduertendum est cursum deprauari positiuo 
gradu in locum comparatiui substituto: 16,7,8 (80,7) aut rapax 
et feritate contemptior fuit (cursus planus), aut propensior ad lae- 
dendum (cursus uelox), uel regentibus nimium blandus, aut poten- 
tiae fastu superbior 16, 12, 37 (97, 6) cum . . . eques se fortiter 
conturmaret, et muniret latera sua firmius pedes (cursus planus) 

21, 10, 1 (231, 4) ut erat . . . audax et confidentior (cursus uelox) 

22, 15, 19 (287, 18) circa cubantem feram uolitans blande, genasque 

eius inritatius titillando (cursus uelox) 25, 5, 6 (373, 3) cum in- 

curuus ille uisus et longior aduentaret (cursus uelox) 27, 8, 9 

(437, 3) per dolos occultiores (cursus uelox), et inprouisos excursus. 

Uno loco propter clausulam positiuus pro comparatiuo in altero 

membro exstat 16, 12, 49 (99, 13) ad usque Primanorum legionem 

~ ~ „ x 
peruenit . . . ubi densior et ordinibus frequens, miles instar 

turrium fixa firmitate consistens, proelium maiore spiritu repetiuit 

(Buchele uertit: "in dichteren und zahlreicheren Linien"). Obser- 

uandum est ordinibus frequentior minusj apte cadere (£ — , ~ ~ ~ ~). 

Sed et sine hac necessitate hi gradus coniunguntur : 14, 7, 

12 (21, 2) acer (Gronouius afen V asper BG Mommsen) quidem 

sed ad lenitatem propensior 16, 12, 24 (95, 3) audax et fidus in- 

genti robore lacertorum, ubi ardor proelii sperabatur, inmanis, equo 

6, 24 (17, 23) haec cum ita tutius obseruentur 28, 4, 5 (467, 1) ita effrenatius 
exarserunt, ut (cursus uelox) 30, 8, 3 (548, 12) ita erat effusior ad nocendum, ut 
(cursus uelox). Ex immenso numero exemplorum praeterea haec affero neque 
tamen necesse habeo cursum indicare: 14, 5, 6 (11, 8) iussa licentius supergressus 
14, 7, 6 (19, 16) uulgi sordidioris audaciam 14, 8, 6 (24, 1) diutius rexit 14, 
10, 9 (29, 17) fidentius resistebant 15, 8, 16 (60, 20) uultumque excitatius gratum 
16, 12, 49 (99, 17) ira flagrantior 17, 13, 4 (128, 27) licentius fluit 17, 13, 10 
(129, 23) Augustum cautius stipans 18, 7, 5 (150, 16) cruciati diutius 18, 8, 4 
(152, 8) excitatius clamitantes 18, 10, 3 (155, 17) benignius conflrmauit 19, 11, 5 
(177, 6) modestius percunctando 19, 11, 13 (178, 18) fastu fldentior 20, 4, 14 
(191, 23) destinatius adigentes 20, 5, 5 (194, 11) abruptius inundantes 20, 7, 15 
(200, 2) gens rapiendi cupidior 21, 11, 2 (233, 13) pigrius motae 21, 12, 2 (234, 7) 
redire citius imperauit 21, 12, 18 (238, 12) flde religiosius reddita 22, 15, 12 
(286, 8) signatius appellata 25, 3, 23 (366, 14) perplexius disputans 26, 1, 12 
(392, 7) nondum extentis fusius regnis 28, 1, 49 (458, 5) semet abstrusius amen- 
darunt 30, 3, 2 (532, 5) examinatius lectis 30, 8, 11 (551, 2) abiectius pallens. 
Sed etiam sine rhytmi necessitate, uelut 14, 11, 24 (35, 20) blandius palpantes 
periurii8 22, 5, 3 (257, 18) monebat ciuilius (ciuiliter eundem cursum effecisset) 
et saepissime. 



Oap, IV. Do aariatione sermonia i.'J7 

spumantc sublimior, erectus in iaculum formidandae uastitatis, 
armonon<jHc nitore conspicuus ante a(lios) (Mommnkn, antca V), 
ct strenuus (transposuit Clark) miles vt utilis praeter ceteros 
ductor 16,12,47 (99, 5) parcs enim quodam modo coiere (A cum 
re V) cum paribus, Alamanni robusti et celsiores, milites usu 
nimio dociles: illi feri el (EAG fieret V) turbidi, hi quieti ct cauti: 
animis isti fidentes, grandissimis illi corporibus freti 17, 6, 2 
(116, 8) ignauus sed uerbis effusior 21, 16, 9 (248, 4) acrius exur- 
gens quam ciuiliter 23, 2, 4 (298, 20) placabilis esset et lenior 
26, 5, 7 (398, 13) cum legatis . . . certa et praestituta ex more 
munera praeberi deberent, minora et uilia sunt adtributa 1 27,6, 
2 (430,16) lenis uideri cogebatur et mollior 27,11,2 (443,15) 
timidus ad audaces, contra timidos celsior (uide supra p. 129) 
28, 1, 7 (449, 24) tractabilis erat et mollior 28, 3, 6 (464, 23) dux 
alacrior ad audendum, et corde celso ad uindictam conpertorum 
erectus 29, 1, 6 (488, 14) alia se, si licuerit dicere, monstraturum, 
metuenda et (G metuendae V) potiora 29, 1, 25 (492, 3) sicut erat 
inpendio eloquentior, et in uerba periculosa proiectus 29, 2, 12 
(498, 19) nec tamen post haec . . . repressius actum est uelpudenter. 

c) comparatiuus et superlatiuus 2 . 

19, 5, 2 (163, 17) aliquotiens (Clark aliquem Y) sto(li)dius (Gr 
studius V) erumpentes, dimicantesque fidentissime. Bentley et 
Petschenig studios(e) coniecerunt, optime quidem, sed lectionem 
Gelenh propter clausulam £ ^ ~, ~ ~ £ ^ cum Eyssenhardt Gardt- 
hausen Clark praeferendam esse puto. 26, 10, 13 (417, 7) haec 
inplacdbilitas causae quidem piissimae, sed uictoriae foedioris (cursus 
causa, uictoriam foedantis bG). 

Denique monendum est omnes gradus notabili genere uaria- 
tionis in uno eodemque uerborum ambitu legi 27, 6, 15 (432, 27) 
quem (Gratianum) oculorum flagrantior lux commendabat, uidtus- 
que et reliqui corporis iucundissimus nitor, et egregia pec- 
toris indoles, etsi in egregia eadem fere uis atque in superlatiuo 
inest. Quam ob rem haud scio an Clark ueram orationis formam 
hoc loco reppererit: 15, 7, 1 (56, 8) in audiendo celeri(or f in) 

1 Cursus est uelox, nam uilia per synizesin legendum est; cf. Harmon p. 
223 sq. — uiliora loG aequalitatis gratia. 

2 Variatio huius generis raro inuenitur; cf. tamen Wolfflin, Comp. p. 
68 sq. Watson p. 216 Spindler p. 54. 



138 Harald Hagendahl 

disceptando iustissimus, natura beniuolus. Pro celeri V uulgo 
celer in (EBGr) edebant, sed cursus obstat, euius gratia Clark 
celerior scribit. Sed quod in apparatu critico alio remedio cursum 
correcturus celerrimus proponit, hoc uel eo condemnatur, quod 
6\iQioz£Xe\jxov efficitur, Ammiano plane inusitatum. 



Index rerum et uerborum. 



absolui uita = anoXuea&ou. 101 adn. 1 

abundantia 11 adn. 2. 91 adn. 5 

abusque 68 sq. 

acclinis 52 

adiectiuum pro aduerbio 15 adn. 1 
45 adn. 1 

adsultus 37 

adusque 69 sq. 

adytum 70 

aequor 29 sq. 84 sq. 

aequorens 39 

aerius 7. 61 sq. 70 sq. 

affatus 37 

affundere 61 

ales 42 

altrix 30 

amictus 89 sq. 

Ammianus alios imitatur: uide s. u. 
Apuleius Cicero Florus G-ellius Ho- 
ratius Lucanus Ouidius Plautus Sal- 
lustius Seneca phil. Silius Italicus So- 
linus Terentius Valerius Maximus Ver- 
gilius. 

anteuolare 61 sq. 

antithesis 111 adn. 2 

Apuleius 21 sq. passim; et Amm. 7 adn. 
4. 10 adn. 1. 22. 47. 54 

arae 90 

arboreus 9 sq. 39 

arctous 71 

armiger 61 

Arnobius Lucr. imitatur ... 31 adn. 3 

ausa (-um) 27 

barbae 79 adn. 4 

bella 92 sq. 

eaeles, caelestis 42 

caeli regiones 104 

capilli 79 adn. 4 



Cato 46 

cerae 77 adn. 1 

certamina 93 sq. 

Cicero 16 adn. 2. 46 et passim; et 

Amm. 1. 28 adn. 1. 30 adn. 3. 70 

adn. 4. 81 sq. 

cineres 77 

Claudianus 19 sq. 

clausula 35 adn. 4. 36. 59 sq. 78 sq. 

80 adn. 1. 80 sq. 82. 88. 89 adn. 1. 

92 adn. 3. 92 sq. 104 adn. 1. 113. 

121 sq. 123 sq. 130. 132 sqq. 

coeptum 27 sq. 

colla 80 adn. 1 

concolor 52 

confinia 94 sq. 

congeminare 62 

contagium 28 

conuectare 67 

coruscus 43 

crudescere 8. 62 

cursus 95 sq. 

curuamen 33 sq. 

decolor 15 adn. 2. 52 

delubra 15 adn. 1. 90 sq. 

densare, densere...lZ. 15. adn. 1. 62 sq. 

disiectare 67 adn. 1 

eiectare 67 adn. 1 

eous 71 

exsequiae = corpus mortuum 31 adn. 2 

exsertare 13. 67 adn. 1 

exsomnis 52 sq. 

extentare 67 adn. 1 

fastus 37 

fauillae 78 

femineus, femininus 39 sq. 

Filastrius 25 

flabra 28 



140 



Index rerum et uerborum 






flammare 63 

flatus = superbia 38 

flc.vilis, flexibilis 43 

Florus et Amm 1. 130 

fluenta 7. 28 sq. 

flumen effunditur et similia 103 sq. 

foedera 96 

formidabilis 43 

fremebundus 44 

funereus 40 

funus = corpus mortuum 30 sq. 

Gelenius uariatione structurae temere 
. reiecta aequalitati studet 112 adn. 3. 

113. 116. 117. 123. 124. 127. 137 adn. 1 
Gellius et Amm. 49. 60. 92 adn. 1. 115. 

135 adn. 1 
genetiuus adiectiuo accommodatus 6 

sq. 55. 56 sq. (in primis adn. 1); uide 

etiam s. u. abundantia 

gernien transl 34 

gestamen 34 sq. 

Giganteus 41 

Gorgoneus 41 

grandaeuus 57 sq. 

gurges 31 sq. 

harenae 77 adn. 1 

Hectoreus 41 

homoeoteleuton Ammiano ingratum est 

113 et adn. 4. 132. 138 

Horatius et Amm 57 adn. 

horrificus 59 

in priuatiuum 45 sqq. 

inaccessus 47 sq. 

indebitus 48 

indefessus 48 

inexpletus 48 sq. 

infaustus 49 

infrenis 49 

iniectare 67 adn. 1 

inlaetabilis 50 

inmurmurare 63 

innumerus, innumerabilis 50 

inopinus 50 sq. 

inpacatus 51 

inperterritus 51 

inrequietus 51 

intemeratus 8. 51 sq. 



interficiendi notio uarie expressa 101 sq. 

interlabi 63 sq. 

intermicare 64 

iubar 32 

Iulius Valerius 17 adn. 1 

Iuuenalis 24 

lapsare 67 

letalis . 44 

litora 85 sqq. 

litoreus 40* 

longaeuus 58 

Lucanus et Amm. 15 adn. 1. 71. 84 

Lucifer Calaritanus 25. 76 adn. 2 

luctificus, luctuosus 59 sq. 

lusus uerborum 72. 111 adn. 2 

margo 87 adn. 1 

maria 84 

Martianus Capella 24. 107 adn. 1 

mella 78 sq. 

minae 10. 25 

moderamen 35 

molimen 35 sq. 

moriendi notio uarie expressa 100 sq. 

multifidus 60 

munimen, munimentum 36 

murmura 96 sq„ 

nauiger 61 

occiduus 53 

oestrus 71 sq. 

oppetere absolute = mori 64 

Optatus Mileuitanus 25 

ora 13. 80 sqq. 

orae 87 adn. 1 

orare = loqui 105 adn. 1 

ortus 97 

Ouidius 46; et Amm. 15 adn. 2. 33 sq. 
52. 95 

oxymoron 111 adn. 2 

pandere = enarrare, explicare 64 sq. 
Panegyrici ... 23. 107 adn. 1; passim 

parere = apparere 110 

parilis 44 

pauitare 45 adn. 1. 67 sq. 

peruigil 53 

Petronius 24 

p ignus = filius, filia 32 sq. 

Plautus et Amm. 2 adn. 3. 26 adn. 1 



[ndex rerura et uerborum 



111 



pocula 91 Bq. 

noXuox^i (5() 

praccelsus 8. 5 1 

pracpes 7. 11. 54 sq. 

praescius Bq. 55 

praeuius 56 sq. 

primacuns 0. 5S sq. 

primitiae transl. 25 sq. 

prinoipium diei uarie significatur 102 sq. 

proelia 04 

pubois 7. 45 

querulus 45 

reboare 72 

regna b7 sqq. 

rcnidere 15 adn. 1. 65 

ripae 85 sqq. 

rutUare 65 sq. 

Sallustius et Amm 111 adn. 2 

scitari, sciscitari 68 

Scriptores historiae Augustae 23 

sedet = placet 66 sq. 

Senecaphil. et Amm. 111 adn. 2.135 adn. 2 

sidereus 40 

silentia 97 sq. 

Silius Italicus et Amm. 15 adn. 1. 65. 

77 adn. 5. 91 adn. 3. 103 adn. 1 

sinus 83 sq. 



Solinus et Anmi. 2 ftdn. 1: 61 adn. 3. 

82 adn. 5. 123 adn. 2. 125 adn. 3, L28 

adn. 2. 135 adn. 1, 2 
sonare trans. = carniine celebrare 67 

spiramen 36 sq. 

spiravientum 38 ;nln. .'» 

stellans 45 

Symmachus 23. 107 adn. I 

Tacitus 20 sq. 

Tartareus 42 

Terentius et Amm. 2 adn. 3 

terga 82 sq. 

terripZcus 60 

terrigena 26 

Tertullianus 47 adn. 1 

Valerius Maximus et Amm. 88. 116 

adn. 2. 127 adn. 1. 134 sq. 

Varro 46 

Vergilius 38 adn. 6. 46 et passim; et 

Amm. Cap. I. 18 sq. 25. 39. 43 adn. 

2. 49. 81. 82; ab aliis expressus 26. 

30. 38 adn. 3. 58 adn. 6. 64 adn. 4. 

66. 76 adn. 2. 78. 81. 87. 96 adn. 

4. 98 

uipereus, uiperinus 38 sq. 40 sq. 

ulna = bracchium 26 

usque ad 69 sq. 



Index locorum. 



14, 7, 16 13 adn. 2 

14, 9, 3 13 

14, 11, 4 14 

14, 11, 15 128 

15, 5, 25 43 

15, 7, 1 137 sq. 

16, 2, 4 13 adn. 2 

16, 5, 9 123 

16, 12, 18 56 

16, 12, 28 113 

17, 12, 11 124 

18, 2, 5 110 

19, 5, 2 137 

19, 5, 5 14 

19, 7, 3 63 

19, 11, 13 37 adn. 3 

20, 4, 17 14 

20, 7, 7 70 

20, 11, 12 125 

21, 7, 2 126 

22, 8, 17 63 sq. 

22, 8, 43 86, Cf. Corr. 



22, 8, 44 86 

23, 6, 66 133 

24, 4, 31 56 

24, 7, 2 135 

24, 8, 4 68 adn. 1 

25, 7, 3 127 

25, 7, 5 42 

25, 8, 2 109 

25, 9, 9 127 

26, 1, 1 68 

26, 7, 1 110 

26, 7, 17 60 

26, 9, 9 14 

26, 10, 10 124 

27, 4, 5 63 

27, 10, 12 123 

27, 12, 10 111 adn. 1 

28, 1, 22 111 

28, 5, 9 66 adn. 1 

29, 1, 9 115 

30, 8, 10 119 

31, 15, 4 126 



Corrigenda. 

Pag. 2 u. 9 legendum est Das 
„ 16 adn. 1 legendum est familiariora 
„ 52 u. 19 „ „ Argentoratensem 

„ 69 u. 25 „ „ 160 

„ 86 u. 9 addendum v potissima iam Bentley. Cf. etiam 18, 5, 1 (p. 111) 
„ 111 adn. 2 legendum „ dvxfft-saiv 



o/ 

.2.yh 



^aa^ 



STUDIA AMMIANEA 



DISSERTATIO INAUGURALIS 

SCRIPSIT 

ET PERMISSU AMPLISSIMI ORDINIS PHILOSOPHORUM 

UPSALIENSIUM 

AD SUMMOS IN PHILOSOPHIA HONORES 
RITE CAPESSENDOS 

IN PUBLICO DEFENDET 

HARALU HAGENDAHL 

UC. PHIL. NAT. SUD.-NER. 

IN AUDITORIO IV NON. MAI. MCMXXI 
H. A. M. S. 



UPSALIAE 

TYPIS DESCRIPSIT APPELBERGS BOKTRYCKERI A.-B. 

MCMXXI